lunes, 19 de junio de 2017

De Profundis

Conversaciones Ficticias (16-6-2017) 
Suso de Toro desnuda su alma ante las preguntas de Ignasi Duarte en la Galería Trinta

   Sólo él. Su alma. Y una copa balón con hielo y limón. “Soy un lugar móvil donde se cruzan la genética, La historia familiar, las pulsiones heredaras y propias”.Todos solemos mirarnos al ombligo. “Solo transcendemos a eso con la paternidad y en lazos muy fuertes de protección donde alguien te puede importar más que tú”.
























   “Es fascinante vivir pensando en otro rol. Como el travestismo de carnaval. En mis libros los personajes, normalmente trágicos,  someten a crisis su identidad. Los impostores son lábiles”.

   “La inocencia es salvaje. Puede ir en cualquier dirección, buena o mala. La valoro pero es un don peligroso, necesario para los poetas. Y transitorio salvo que te mueras antes. Para hacerse adulto hay que descender al Hades. Correr riesgos, pasar pruebas y pisar brasas.”

   “Creo más en el cuento que en la novela. La poesía es el grito. El cuento es la frase, la cifra; tienen magnetismo por estar cerca de las parábolas, del fermento, de la levadura de la vida. La novela, que me aburre más, es la arquitectura, el discurso racional.”

   “Todas las sociedades tienen hechos pasados que son tabú. Franco no ha muerto. Es una figura totémica, un fantasma muy vivo. Condicionó el destino de las familias españolas, que fueron rehenes del miedo. España lo adora y venera aunque no lo diga”.
   “Pertenezco a una generación que no vivió una guerra. Y escupe su titular más agresivo. “No es una anomalía que los hombres agredan a las mujeres. Ya sucedía con los primates. La violencia en algún momento se va a manifestar. No creo en la paz perpetua que defendía Kant”.   “Hay quien disfruta matando, violando, torturando… Infligir dolor está siempre cerca de nosotros a lo largo de nuestra vida”.  Y clava su bandera política. “Estados Unidos es una potencia que se basa en la exportación de la guerra y con ella acumula riqueza y poder”.
   “La vida es mucho más sagrada y trascendente que pedirle hoy a Dios y mañana blasfemarlo. Es un personaje grotesco; no se le puede tomar en serio. Ahí fuera no hay nada. Es un muñeco con o sin barba.”

   “Soy un sujeto que no domina completamente la vida,hay avatares.Ya me considero un hombre mayor. Entrando en ese término estúpido que llaman tercera edad.Ahora estoy muy a gusto conmigo mismo en este estadio, dure lo que dure”. Considera que hacia los 50 años la biología aporta la conciencia de que una vida está concluida y empieza entonces una fase nueva.

   “Con los años te transformas en un recordador. Recordar goza de gran desprestigio porque va asociado a la melancolía, algo propio de los escritores. Preguntar por el pasado es incómodo: precariedad, fragilidad…” De esa faceta abusan él y su hermano Xelís, también escritor.
 “No tengo miedo a morir. Lo tengo aceptado. Me preocupan los contratiempos de la salud. Ahora no salto a las farolas ni hago el indio. Al final la gente hace lo mismo: bebe, viaja, tiene hijos… Salvo casos patológicos el miedo no les condiciona. Es un cuento chino.”


   “Las piedras son magníficas. León Felipe dialogaba con ellas.Están ahí, te mueres y las cabronas se quedan.En Santiago hay culto a las piedras,una deidad.Los canteros son sus sacerdotes”.

miércoles, 14 de junio de 2017

Torrente y la Ciudad de Piedra

ATENEO DE SANTIAGO (29-5-2017)

   Carmen Becerra siempre trabaja las relaciones entre el lenguaje cinematográfico y literario. Hizo la tesis sobre el Don Juan de Torrente, de sus obras menos conocidas y más interesantes. Tuvo la fortuna de tratar con Gonzalo y a raíz de conversaciones con él edificó su libro Guardo la voz, cedo la palabra. Una discípula a sus pies. “Lo admiraré hasta después de muerta”.
   En Torrente abunda el léxico y los modismos gallegos. También se aprecia en los personajes, paisajes, recursos retóricos… Aparecen reflejados Ferrol, A Coruña, Bueu, Valle de Serantes y, aunque algo más oculta, Ourense. “Galicia está en mis novelas, lo que me llega al corazón”.


   Galdós es identificado con Madrid y no con su Canarias natal.Proust definió con tanta precisión Combray como lo hizo Ballester con la catedral compostelana. “Una ciudad a la que aprendí a amar, a la que vuelvo con emoción”. Su amor se jalonó en sus idas y venidas a Compostela. Donó en su testamento su legado a la Fundación Torrente de la Rúa do Vilar.

   Vino de estudiante en 1926. Quería acceder a Filosofía y Letras. Poco tiempo estuvo porque su padre,marino,es trasladado a Oviedo donde se matricula en Derecho.Tras varios cambios de residencia vuelve acudir con asiduidad a Compostela cuando su progenitor se instala en Bueu.  

   Una segunda mirada sobre Compostela se produce como maestro. Gana en mayo del 36 una plaza como docente de historia por oposición. Dos meses más tarde le conceden una beca para irse a París a hacer una tesis. Nunca llegaría a terminarla.  A su regreso a Santiago se instala en la rúa Cardenal Payá donde también estuvo Hemingway.  Ganó una plaza como profesor de literatura. Iba ir a Ávila pero finalmente se queda en el Rosalía de Castro.
   Su tercer prisma es como escritor. Abandona Compostela en 1942. Desde entonces ya no será nunca más vecino sino que acudirá como turista o conferenciante. Ocupa la cátedra en el Concepción Arenal de Ferrol durante cinco años. Luego pasa por Madrid, del 47 al 64, Pontevedra y Estados Unidos.  En el 75 vuelve a Vigo y a continuación se instala en Salamanca.

   Las obras dedicadas a Santiago son a través de la memoria. A veces se apoya en documentos históricos o archivos. Escribió numerosos artículos de prensa relacionadas con esta temática. En Cuadernos de la Romana,nombre que alude a una casa que tenía en la Ramallosa (Nigrán),se muestra crítico con la ciudad que amaba. Lo mismo hizo con Ferrol pero no así con Salamanca. Habla de la degradación, los atropellos a la estética y el caos urbanístico de Santiago cuando nace la zona nueva. “El miope parecía que no veía nada y lo veía todo”.

  Santiago se convierte en un espacio valioso y genuino en el marco de una Galicia mítica.Ana-lizaremos lo que podríamos llamar guías por encargo para turistas. Compostela y su ángel se ambienta en el Año Santo de 1948. La Editorial Destino la rescató en 1984. “Compostela se hace en torno a las campanas. Su propio bronce sonoro”.Una urbe que desde su fundación por Alfonso II el Casto siempre vivió atrapada entre mitos y leyendas.  Incluso dice que aquí podría estar enterrado Prisciliano. “A esta ciudad debo experiencias que me permiten vivir y escribir. Estas piedras tienen la virtud de transformarlo todo, hasta los siete pecados capitales”.  Otra de las guías es Santiago de Rosalía de Castro. Retrata la Compostela decimonónica. Son doce capítulos; los cuatro primeros de tipo urbanístico o costumbrista, luego es más literaturizante. Hay constantes digresiones que salpican el texto. “Alguien inventó una serie de observatorios en el suelo de la primera planta a modo de trampilla o tragaluz”.

   Una de sus novelas picheleiras es Fragmentos del Apocalipsis. Se considera la segunda de la trilogía fantástica tras La saga de Jb y antes de La isla de los jacintos cortados. Villasanta de la Estrella es el topónimo elegido. Se habla de la Universidad y de curas pero es apenas un telón de fondo.  La ciudad acabó destruyéndose a cada toque de campana. Sólo sobrevive Felipe Segundo, que cuenta chistes verdes. En esta catedral están los restos de Doña Esclaramunda de Bendaña lo que supone una de las típicas desmitificaciones de Torrente.Hay un personaje basado en una mujer rusa que trató en vida con Gonzalo, Lénutchka.   Algunos pasajes recuerdan a Cunqueiro: “una lluvia menuda, azulada, caliente”.

   Muerte del decano corresponde a una de sus últimas e irregulares novelas. Cuando ya no se atrevía a elaborar obras grandes por miedo a no poder terminarlas. Pertenece al género policíaco de la tradición anglosajona de Chesterton y del subgénero de los asesinatos en un campus universitario.
   Para Torrente la historia no es más que una ficción puesto que está cargada de subjetividad. De los mismos hechos surgen muchas interpretaciones. Por ejemplo en La isla de los jacintos cortados se duda si existió realmente la figura de Napoleón.


COLOQUIO
La sombra falangista
   Tenía carnet de falangista. Intervino en el juicio de Ricardo Carvallo Calero. Instado por su padre, ingresa en la Falange al volver de París. Según él, lo hizo para salvar la vida. Malvivía por entonces impartiendo clases particulares.   Uno de sus amigos era Aranguren.  Lo que está claro es que no era falangista. Admiraba a Dionisio Ridruejo que sufrió destierro por considerar que el franquismo debía acercarse más al fascismo. Gonzalo no fue nunca un hombre de pronunciamientos públicos. Laín Entralgo lo acusaba de no “descargar su conciencia”.   

   En 1962 hubo la huelga de mineros en Asturias. Se paseó a mujeres desnudas con el pelo rasurado. Firmaron una carta 17 personalidades a Fraga, el resto en privado; y todos, salvo Menéndez Pidal, se vieron afectados.  Torrente trabajaba entonces de crítico de teatro, en el Diario Arriba y de profesor y perdió los tres empleos. Hasta que regresó  Pontevedra y lo acogió Filgueira Valverde vivió de traducir novelas policíacas y del oeste.

Relación con Carlos Casares
   A Casares lo consideraba como un hijo. Tenían una relación paternofilial. Se reunían en la tertulia de Baiona todos los veranos. Muchas veces Carlos pasaba a recogerlo. Pero nunca se subía a la moto porque era muy miedoso e hipocondríaco. Otro de sus pánicos eran los incendios.


Problemas económicos y su vasta estirpe

   Su vida estuvo marcada por la necesidad de recaudar dinero. Tenía que alimentar a toda una prole. “En esa casa se podía comer una merluza para nueve”. Uno de sus hijos fue falsificador de cheques perseguido por la Interpol, otro representante del Partido Comunista de la URRS, otras dos eran señoritas que iban a los bailes… “Gonzalo Torrente Malvido robaba todo lo que encontraba”. Una  vez le preguntó Carmen Becerra porque tuvo tanta descendencia. Y le respondió con ironía galaica. “La operación de cómo se consigue no creo que tenga que explicársela”. Vendió muy poco hasta el éxito de Los Gozos. Tantas penurias pasó que hasta que obtuvo el Premio Planeta no se pudo comprar un piso. 

domingo, 4 de junio de 2017

Uvas blancas

Crónica de la Duodécima Champions del equipo blanco (3-6-2017)
Juventus 1-4 Real Madrid (Madzukic; Cristiano II, Casemiro y Asensio)

*Artículo publicado en El Faro de Vigo (5-6-2017)

   Onces de gala. Con matices. Pena que Isco tenga que ganarse el visado en la enfermería.  Nacho merecía estar entre los elegidos. Pero  Zizou, con rotaciones sistemáticas, tiene a sus pupilos frescos como tréboles. De cuatro. La Juve no salió amedrentada. El Pipita,gafe en días rojos,  ya había rematado un par de veces al minuto tres. El esférico fue italiano en los primeros compases. Dybala dibujó un partido gris, por mucho caño de tacón a Marcelo que hiciese. Falló pases uno detrás de otro. Pronto cargó una cartulina en la mochila por falta táctica tras pérdida.

  En una jugada cocinada desde área propia Cristiano hizo la pared con Carvajal y remató raso a la derecha de Buffon. Otro chicharro en día decisivo.

Las tablas llegaron al instante. Se desdobla Sandro, Higuaín acomoda y Mandzukic corta el esférico con una medio tijera. El de carácter avinagrado se vistió de frac.  El croata fue Bebeto. Una asignatura que siempre suspendió Cris.

   El partido estaba más roto de lo previsible. Pjanic gozaba de rechaces jugosos en la frontal para ensayar su buen golpeo. Amarillas a Ramos y Carvajal. ¡Alarma! Y protestas corales turinesas cada vez que el 14 y el 10 blanco cometían infracciones para intimidar al árbitro alemán. 

   Una ronda de Fierabrás. Presión atosigante. Ímpetu.Marcelo pisó a Alves.Kroos a Khedira. No hay banderas.Marcelo lanzó una peonza al segundo poste que no llegó por milímetros a Ronaldo. Casemiro cada vez que acude a la playa se zambulle en el mar. Pegó con ganas y el desvío de Sami imposibilitó el milagro del arquero. 
Y llegó el puñetazo en la nuez. Modric robó, cogió la espalda de Sandro por piernas y asistió al Bicho que se lanzó entre centrales al primer palo.

   La sangre piamontesa manó a borbotones. Enfermedad terminal degenerativa. Media hora perdiendo pétalos. Todos eran “no me quiere”. Amarillas de desconexión. Y Cuadrado mordió el anzuelo y abandonó el rectángulo. 
Solo inquietaron la portería del tico en un cabezazo de Alex Sandro, el mejor bianconero. Bonucci, como el ancla de su tatuaje y el tapón de su nariz, evitó que Gareth fuese profeta en Cardiff. Marcelo caminó de puntillas en el alambre, la tramoya de Benzema en el Calderón, y asistió al joven Asensio.  Buffon recogió más veces la pelota de su hornacina que en el resto de la competición. El Madrid no tiembla. El Madrid gana.

miércoles, 31 de mayo de 2017

Santiago de compostelán

*Crítrica de Encallados, con impresións do seu director, Alfonso Zarauza


   Zarauza racha cos estándares establecidos. 65 minutos. “A antipelícula que lle da pavor ós produtores”. A medio camiño entre curta e largo. Con esquelete de tv-movie. Rodada baixo mínimos en 16mm e dez días. Un mundo de homes. Con rancor. Cos queixumes de Zahera.
   O Prestige só é un referente. Nin mans brancas, nin paxaros pardos nin manifestacións de indignados un ano despois do 11S. “A primeira vez que este país abreu os ollos e espertou”.

   Unha historia autoreferencial. Uns monicreques que furgan nas súas feridas.  “O meu personaxe cáeme fatal. Fala acastrapado coma min”. Un director abandeirado do cinema alternativo.  As penurias para apañar unha boa financiación. Aforrando en interiores rodados en casas particulares. A presión para sacar un produto á desesperada. Ese é o fuel que traga á creatividade dos artistas,e iso sen meter o pezuño no ive cultural.O fácil que é caer na imitación do cinema clásico. Ou as mil ideas ridículas que desembocan nunha ilusionante. Alfonso airea intimidades como unha ruptura sentimental, a música como terapia e a alerxia ó marisco. A ficción é verídica.A Abonjo so lle falta a boina. Ou non lla porían a Martiño Noriega nun biopic?
   A dicotomía entre o cine e a televisión, “onde os proxectos teñen que saír como churros”. Os Zopilotes “entenden a cultura como algo comercial; lévome ben con Andy aínda que choco creativamente con el”. E a irreverencia de Pato mexando na Porta Santa. 
   “Farruco é o que peor queda”. Como un Rei Midas que busca a recadación con traballadores en negro. Con pósteres no seu despacho dos pícaros mimados, Crebinsky e 18 Comidas.  Tosar como un demiúrgo vaidoso e aloucado.

   Unha cidade en branco e negro. Lonxe dos currunchos comúns. “Non me interesa o Santiago de postal”. Pero os chanzos da Quintana son insubstituíbles. A Praza Máis Belida Do Mundo. 
Buscoulle as cóxegas a Biblioteca Ánxel Casal.  Ou a ángosta rúa Hortas, case unha rebotica do rumoroso Obradoiro.“Existe un mundo pseudobohemio que pulula polos bares. Hai persoas lúcidas, grotescas e fascinantes”. Así cheiran La Flor, A Reixa e O Paraíso Perdido.  O defunto Mosquito,toneles e media lus,rinde homenaxe ós tugurios enxebres con encanto.

miércoles, 17 de mayo de 2017

Vindeira estación, Casares

*Sesión do Ateneo de Santiago co gallo das Letras Galegas 2017
Dolores Vilavedra lembra a figura de Carlos Casares (15-5-2017)

   Un currículum ambicioso.A primeira nota que publicou Dolores Vilavedra foi na Revista Grial cando a dirixía Casares. Asesora na Exposición Galicia cen e no Congreso polos 80 anos da Guerra Civil celebrado o pasado verán. Tradutora de Manolo Rivas e Suso de Toro. Trala laudatio de Pilar Sampedro a relatora agradeceu o convite. “Non quero ser excesivamente académica”.

   Carlos Casares nace no 41 en Ourense, terra de grandes escritores. Que lle dan alí? A auga das Burgas?E lembra a Blanco Amor, Bieito Iglesias, Risco e Álvarez de Novoa, aínda que este chegou o mundo en Granada antes de retornar á terra dos seus.
   Influen nel as tertulias familiares como sucedía na rebotica de Cunqueiro. Estaba fascinado polo estamento eclesiástico como deixará plasmado en Ilustrísima. Un dos tíos era abade en Beiro, preto de Ourense, e outro foi arcebispo na Habana; unha figura seductora que montaba en moto e a cabalo; din que acompañou a Fidel nos comezos da Revolución. A súa nai era relixiosa, non así o seu pai que era mestre.
   Aposta por escribir nunha lingua comunicable. Prefería ventás transparentes a vidrieiras. Esta era a súa teima. Non daba moito a ler os textos.

   Sofre moito no Seminario. Contexto que aproveitará  anos máis tarde para Xoguetes para un tempo prohibido. Un ambiente moi disciplinario do que sae escaldado. Entón racha coa igrexa tras sufrir unha fonda crise espiritual.  Non todo foron mágoas. Logrou unha ampla bagaxe en linguas clásicas.

   No 58 fai o bacharelato entre Xinzo e Ourense.Ábreselle o mundo. Coñece a Risco e a outros galeguistas e eruditos.
   No 62 chega á Universidade. Non lle gustaba falar desta etapa. Pasou crises depresivas, como se aprecia no seu epistolario con Piñeiro, cartas que se van a publicar agora. Aínda se desorientou máis cando morre o seu guía. Estivo a tratamento médico.  Pola crise de fe, o desencanto cunha universidade rancia e franquista, os primeiros pasos dunha vida sexual… “Torturábase”.   Non logrou un expediente brillante. Pasaba longas tempadas na casa para ler.
   Voltou ó fogar un par de anos. Matricúlase en Oviedo.   Participou nas Festas Minervais, certame poético no que un ano queda o terceiro e outro o segundo. Tiña rivais da calidade de Salvador García Bodaño e Arcadio López-Casanova.  Carlos decide orientarse cara a narrativa.

   Hai dous anos paradigmáticos de Casares en Compostela. No 63 se celebra por vez primeira o Día das Letras Galegas, crease a Fundación Penzol e sae á luz a Revista Grial. Comeza así o seu activismo estudiantil en prol do galeguismo. 
Os outros fitos son no 67. A conferencia do profesor Aranguren, expulsado da súa cátedra polo franquismo, remata como o rosario da aurora. Acaban ambos no caldeiro.Tamén se organizou o concerto de Raimon,mito da canción protesta, que se converteu nun acto de masas. García Bodaño e Casares traduciron as letras ó galego. Como colofón, publica Vento Ferido, que causou moita expectación.Un acto de resistencia.

   Dase a curiosidade de que os grandes petrucios da posguerra morren entre o 79 e o 81. É o caso de Celso Emilio, Luis Seoane, Dieste, Cunqueiro e Blanco Amor.  Soben precipitadamente ó cumio os que petaban á porta, Carlos Casares e Méndez Ferrín.

   Comeza entón a Nova Narrativa Galega  a imitación do modelo francés. Rachaban cos modelos estéticos ruralistas e tradicionalistas.Carlos non quería adscribirse a ningunha corrente.

   Había longos silencios entre cada novela, algo característico do seu tempo. Non tivo a presión editorial que sufriu a xeración seguinte, a de Suso de Toro e Manolo Rivas.

   Renegaba de Cambio en tres. Novela experimental na que xoga con caligramas. Parece unha demostración de que non era un escritor rompedor porque non quería selo.

   Con A galiña azul e As laranxas máis laranxas de todas as laranxas aposta polo eido da literatura infantil e xuvenil. Implícase nesta tarefa a que retornará nos noventa coa serie de Toribio.  Teo xurdira a fins dos setenta en Cataluña. Faltaba algo semellante aquí.
   No 71 casa coa sueca Kristina Berg. Unha rapaza exótica, liberal,informal e fumadora.

   Aproba as oposicións no 74 e todo irá a un ritmo máis acelerado. Nunha sociedade xerontocrática conseguiu chegar axiña a postos de gran responsabilidade.Noméano director de Galaxia no 75, ingresa na Real Academia no 77 e no 81 será deputado polo Parlamento de Galicia. Participa na elaboración da normativa ortográfica do galego. No 95 chega a presidente  do Consello da Cultura Galega substituindo a Filgueira Valverde.

   No 73 pensa en facer unha tese. Reúne material e publica artigos e ensaios do que semella unha Historia da Literatura Galega.  O proceso queda abortado no 80. “Non está para o xogo das cambadelas”. Percátase de que non tiña o apoio de certos profesores cos que contaba. Dende entón adicouse á docencia. Non era un mestre “moi dedicado” pero gustáballe e os alumnos tamén. Ademais así gozaba de tempo libre para escribir.
   Xoguetes para un tempo prohibido ten moito de autobiográfica. Clasificaríase de educación sentimental, da crise do final da adolescencia. Na liña de Adiós María, Xente ao lonxe,Dos anxos e os mortos ou A nosa cinza.

   Os Escuros soños de Clío xoga co apócrifo, ca verdade e a mentira. Inaugura o boom da novela histórica que logo continúan Víctor Freixanes e Alfredo Conde. En Europa triunfaran rotundamente as Memorias de Adriano e agora o fará En el Nombre de la rosa. Casares decatouse de que coa literatura se podía contar a nosa historia. “Eu tardei moito en saber quen era o Rei García; me contaran que os Irmandiños foran pouco menos que uns pirómanos”.

   Influido por Albert Camus as tres seguintes novelas versarán sobre a intolerancia. Ilustrísima incide na comunicabilidade.  É realista e non moi extensa. Os mortos daquel verán lembra o drama da Guerra Civil. “Pon unha pica en Flandes xa que intúe por onde virán os tiros na memoria histórica”.  Deus sentado nun sillón azul deixoullo revisar a Dolores e a Monteagudo. Ela decatouse que había unha pasaxe na que uns zapatos de goma resoaban nas laxes dunha rúa con soportais. “Un apunte de raccord”. El mudouno. Cando Henrique quería facer permutas filolóxicas, trocar sombreiro por chapeu, Casares mostrouse inflexible.

   No 2000 vai facer realidade unha das súas paixóns. É un dos escritores seleccionados para subirse ó Expreso da Literatura. Cen autores e sete mil kilómetros por Europa adiante. Un europeísta convencido,como Piñeiro, e socialdemócrata dende que viaxara a Suecia.  Un fetichista dos trens. Tanto que tiña unha enorme maqueta no galpón da súa casa. Coincidiu alá coa escritora portuguesa Inés Pedrosa que tivo unha ocorrencia. Todos debían escoller cal sería o seu epitafio. O de Carlos é ben vitalista: “Aquí xace alguén que nunca quiso morrer, que tivo a sorte de nacer home e non Deus”.  Logo, por iniciativa do PEN Clube acoulleu tres meses na súa casa de Nigrán a un escritor bosnio que fuxía da Guerra dos Balcáns. “Alimentouno moralmente tamén”. Xamais fachendeaba diso. Así era o seu carácter. Seductor. Nada intempestivo nin belixerante. Creaba un clima tan cálido que era moi difícil discutir con el.  
   Entregou unha mañá as notas correxidas de O sol do verán  e morreu de madrugada. “É un oasis de felicidade.Unha obra solar, estival e gozosa”. Tiña moitas responsabilidades institucionais e a redacción da obra permitiulle facer unha paréntese.  Apreciase unha sensibilidade especial para darlle un maior peso ás mulleres. É a intuición, o radar que tiña Casares para aproximarse o que precisaban os tempos.


   Non olvidemos a súa faceta xornalística. A brutal capacidade de escribir dúas décadas unha sección diaria.Así coñecemos ó gato Samuel.  Pousa Estévez leíaos antes ca ninguén porque era o que os maquetaba. “Se estaba de viaxe dictábaos por teléfono”. Seducía os seus fans incondicionais aínda que non fosen galegofalantes.  

lunes, 15 de mayo de 2017

La salud del español

*Conferencia "El lenguaje y las lenguas" impartida por Darío Villanueva
Colegio Mayor Arosa (8-5-2017)

   Darío Villanueva asistió al acto de despedida del curso académico en el Colegio Mayor Arosa. Su discurso fue ágil, ameno y jocoso. Nostálgico de cuando llegó como neófito al Gelmírez.
   “No soy lingüista, soy filólogo. El que mucho abarca poco aprieta”.   Recuerda que el lema de la Real Academia es “Limpia, fija y da esplendor”. “¡Parece de un detergente de lavadoras!”  Y estuvo a punto de implantarse a inicios del siglo XVIII otro eslogan, “Aprueba y reprueba”.

   “Según mi criterio castellano y español son absolutamente sinónimos”. La primera definición mira más hacia el pasado y la otra es más reciente.

   Hay otras tres Academias de la lengua en España. Son el Instituto de Estudios Catalanes, la Euskaltzaindia y la Real Academia Galega. Además existe la Académia Valenciana de la Lléngua pues hay quien defiende que es un idioma independiente del catalán. Aunque sorprenda “la relación entre las Academias es fraternal”, están en permanente comunicación.

   Lenguaje, capacidad que todos tenemos de hablar, no es sinónimo de lengua. Cuando Villanueva visitó Atapuerca quedó fascinado con los avances tras la modificación del hioides, hueso del cuello que permitió articular sonidos de forma operativa.
   Cualquier población, aunque esté en la selva más remota,tiene su idioma. Víctor de Aveyron, encontrado en el Languedoc a finales del XVIII,es uno de los ejemplos de niños que  no sabían hablar al nacer fuera de una comunidad.  
Otro caso es el de las gemelas Kennedy que vivían aisladas con una abuela, que apenas interactuaba con ellas; las niñas acabaron por  inventarse un idioma para comunicarse entre ellas e incluso se pusieron nombres, Poto y Cabengo.
   Hay personas que inventan una palabra y le piden a la Academia que las incluya. Un mejicano se ofendió porque quería permutar el brunch,desayuno fuerte a media mañana, por el término  “desmuerzo”. No consiguió su objetivo porque su uso no había sido frecuente y generalizado.

   El adjetivo mileurista lo inventó una muchacha hace unos quince años. El hallazgo fue tan importante que se incluyó en el español hablado en nuestro país.

   Pero no nos creamos el ombligo del mundo. Los españoles somos apenas el 9% de los hablantes del español. “No nos creamos los propietarios y el resto es una periferia neocolonial”.

   Hay 23 miembros de la Asociación de Academias de la Lengua Española. En América la primera fue la de Colombia, en 1871. Hay otras en Estados Unidos, Puerto Rico, Filipinas… La Ecuatoguineana es desde 2016 el único país africano donde el castellano es lengua cooficial.

   En Inglaterra,USA, Australia o Nueva Zelanda no tienen academia inglesa pese a que es la lengua de comunicación universal. Hasta la II Guerra el idioma de la ciencia era el alemán mientras que el francés era para la diplomacia y la economía.

   Hacia 1815 comenzaron las independencias de los países americanos pero el castellano no se fragmentó como le ocurrió al latín tras caer el Imperio. Hoy lo hablan 500 millones de personas en cuatro de los cinco continentes.  Hay 120 millones de hispanohablantes en México pese a que en el momento de la independencia sólo lo hablaba el veinte por ciento. Tenían lenguas amerindias como el quechua o el maya. Un pequeño país pero con gran densidad poblacional, Guatemala, tiene más de 200 lenguas.

   Las 3000 palabras más comunes en Madrid y Ciudad de México coinciden en un 97%. El resto las deducimos en seguida por el contexto.  En América dicen amigovio 250 millones de personas. Es decir, mantener una relación pero con menos compromiso que el noviazgo. “En España lo decimos de otra manera”. 

   El idioma está en continua efervescencia. “Las Academias vamos tres pasos por detrás de la realidad linguística”.  Se encargan de los tres códigos: ortográfico, gramatical y léxico.

   El salto de la oralidad a la escritura ortográfica hace 3000 ó 3500 años marca el comienzo de la historia. “Si el sistema educativo funciona ni el WhatsApp ni las redes sociales van a destruir la coherencia del español”. Y cita dos ejemplos.  En los manuscritos medievales hay muchas abreviaturas para ahorrar tiempo y porque el soporte era muy escaso. Además se recurría a menudo a los palimpsestos, es decir borrar y luego escribir por encima. Y con el telégrafo, milagro de la tecnología en su tiempo, se escribía sin adjetivos y con lenguaje macarrónico.

   La ortografía francesa es más complicada por los acentos. La dificultad del inglés radica en la diferencia de lo pronunciado a lo escrito. En portugués hay nasalización y perviven las normas portuguesa y brasileña.

   Antonio de Nebrija fue el que fijó la gramática en 1492 y se la dedicó a Isabel La Católica. La Real Academia publicó una gramática monumental en 2010.  El seseo no es exclusivamente americano pues también lo hay en Andalucía y Extremadura. El voseo es una característica rioplatense pero también de Centroamérica.

   En la Academia hay millones de fichas hasta que con la revolución informática de los años ochenta se introdujeron bases de datos.  Hace unos años lo que más se buscaba era el término cultura. En 2014 irrumpió con fuerza el verbo abdicar “por razones obvias”. 

martes, 9 de mayo de 2017

Bendita profesión

Manuel Jabois visita a Cámara de Comercio de Compostela
Conferencia: Galicia desde Madrid (4-5-2016) 

   Talento galego que conquistou os Madriles. O sinalaron co dedo índice. Escollérono para escribir a letra do himno da Décima. Sempre fachendoso do seu madridismo.

   “Beneficieime de internet.Fun bastante pillo.   É un oficio puramente vocacional. Non era un sapientín”.   Certa autocrítica. “As columnas anteriores a 2009 non as podo ler sin sentir vergoña”. Fixo vodas de alto copete, como Valle Inclán.Bromea en relación á anécdota de que o escritor con barba de chibo fixo de casementeiro entre  Anita Delgado e un maharajá.

   Non tivo vida de estudiante en Santiago por prohibición familiar. Tivera algún altercados previos. Só o metían no bus e ía de aquí para alá.

   “Son moi reacio ás patrias. Nunca estiven orgulloso das cousas que me pasaron por casualidade. Son alto e nacín en Galicia de forma azarosa”.


   “Cando marchei do Diario de Pontevedra xa houbera despidos e baixadas de soldo. Os meus compañeiros atoparon traballo nas institucións; non é un xornalismo de raza”.

   Xa estaba no cumio. Gústalle Rastignac, un personaxe de Balzac. Subiu a unha montaña para divisar París; “agora ti e máis eu cara a cara”. “Cheguei a Madrid despois de cuspir cara arriba. Non podía ir á capital pois aquí tiña ADSL. Tódolo que dixen en Irse a Madrid y otras columnas o contradixen na miña vida”. Refuxiouse axiña xunto un grupo de emigrantes.  Leva cinco anos sen ensaiar co galego. Ó pouco de chegar escribiu sobre a morte de Leopoldo Nóvoa. Acusábano de tirar das cousas da casa.
   Nesta última Semana Santa atopouse en Sanxenxo cun antigo amigo que se entregou ó alcohol. Ía gritando que había que matar a tódolos madrileños. Incluso hai pintadas daquilo.

   “Fago reportaxes pero a columna que teño fixa é de opinión.  Só rindo con entusisasmo. Vou almorzar ós bares. En Madrid cren que en toda España se fala da peatonalización da Gran Vía. Non é Macondo”.

   “Non me gusta caer no tipismo. Escapei da España da escaleira, da indecisión. Busco lectores sen dárllelas costas ós cartos. Se soubera escribir en inglés e tivera unha oferta en The Times marcharía.Aquí (referíndose a Galicia) non podes competir. Non se me ocurre un compañeiro que reciba unha boa oferta e a rechace. Hay xornalistas que xa se lles pasou o tempo pero siguen na primeira liña polos servicios prestados”.

   “En El Mundo coidáronme moi ben. O caso Bárcenas costoulle lectores a este medio pois moitos dos lectores son militantes do PP”.
   O Watergate marcou a carreira de Pedro J. Ramírez. “Foi o seu Mobby Dick particular. Ten unha paixón descontrolada. Ten forradas as escenas de película Primera Plana”. “Unha vez roubáronlle o coche blindado na porta do periódico. O caco atemorizouse  e o devolveu ás dúas semanas”.

   “Sego sendo progresista tal e como está El País. Son bastante crítico co meu xornal pero ten unha posición editorial e ideolóxica moi marcada”.

   Falou con Antón Reixa sobre Juan Luis Cebrián. “Leva 40 anos nunha xigantesca lanterna”. Hai unha frase que se atribue a Billy Wilder “é imposible non acabar convertíndote no que os demais cren que eres”.  Acabas sendo escravo do teu personaxe. “Esto sucede sobre todo no xornalismo deportivo pero tamén no político”.
   “Se molesto ao lector de El País non pasa nada. Non podo facelo co conselleiro delegado. Nin criticar ó Banco Santander, un dos seus accionistas. ¡Non probei e ademais  son cliente! Traballando no ABC tería problemas se cuestionase a monarquía xa que hai unha vinculación moi estreita entre redactores y lectores”.

   “La Vanguardia gústame moito e ten correspondentes polo estranxeiro pero é de uso casi exclusivo en Cataluña. Xa non se pode ler en papel en Galicia. La Voz de Galicia non se le fóra da comunidade”.

   Sobre o seu labor na pequena pantalla conta que asistía a Más vale tarde case tódalas semanas unha hora. “Só me enfocaban uns catro minutos”.  “A televisión é o peor que fago. É como se eres un gran medio dereito e che poñen de lateral esquerdo”. “En El País teño a ventaxa de que non poñen fotito. ¡Algúns pensarán que teño setenta anos! Os que me coñecen son porque me leron. Outros me recoñecen pola voz de escoitarme na Cadena Ser”.