miércoles, 27 de octubre de 2021

Discreta Xohana

A Cidade da Cultura celebra o Días das Escritoras 

Montse Pena e Dolores Vilavedra falan da traxectoria de Xohana Torres
A escritora máis importante despois de Rosalía. A discípula de Carvalho Calero gustou dos mitos. Casou cun mariño e tivo intensa relación co mar como Manuel Antonio. Viviu en cidades portuarias como Vigo ou Ferrol. Non quixo ser unha figura pública. Exerce un férreo control sobre a súa imaxe.

   Consérvanse moi poucas fotos dela.Non quería ser musa. Franco Grande comentou que Torres" exercía unha sorte de fascinación". Foi moi rápido canonizada nun tempo onde non había redes sociais. O seu obxectivo literario foi o de ser poeta. Cúmprense 50 anos da publicación de Adios María. Quixo agardar un tempo para a tradución para que circulase en galego. Quizais agora precisaría dunha edición anotada con acotacións sobre as cancións, o linguaxe da igrexa... Co seu debut como novelista gañou o Premio Galicia do Centro Gallego de Buenos Aires. O fallo do xurado foi polémico. Presentouse nesa edición tamén Xente ao lonxe e Blanco Amor puxo o grito no ceo. Cría que non gañara pola súa sexualidade. As dúas novelas eran potentes, non se lle pode negar a complexidade e caracter imnovador na de Xohana. 

   Transcorre nun Vigo semirrural que aínda existe. Podería ser Beade ou Matamá. Unha cidade, proletaria e emigrante, que non tivera a sorte de ser retratada ata entón. Cando a familia se muda á zona de Balaídos non atura nun piso. Prefiren voltar xunto ás galiñas e o limoneiro. 

   Maxa é a dona da palabra. A nai marcha e a avoa, que da prioridade á xerarquía dos homes, a ignora e minusvalora. O final é bastante aberto e máis ben pesimista.
  Fálase de que tiña escrito dúas novelas máis que non chegou a publicar, Os funcionarios e Antón dos leis, apenas uns quince folios. Estes textos inconclusos están custodiados na Fundación Penzol. 

   Para Manuel María Do Sulco é algo pouco habitual na poesía de muller. Fala de traballar a terra, de arar as palabras. Xoga sempre co espazo, coa ambientación. Do ano 57 ao 80, unha longa travesía, non publicou apenas nada en poesía agás pequenas pezas en revistas como Aturuxo ou Vida Gallega. Tiña pudor de mandar calquera cousa ó prelo. Dicía Casares que no é o mesmo ser médico que vestir bata branca. Houbo outros grandes como S. G. Bodaño, Franco Grande ou Ferrín que tamén foron guadinescos e pouco produtivos. O último poemario, Elexías a Lola, é un diálogo da poeta que é coa poeta que foi.

   Tamén experimentou como autora teatral. Relacionouse co grupo Teatro Estudio de Ferrol. Fixo un ensaio sobre Stanislasvki,algo rompedor naquel intre. Por Un hotel de primeira sobre o río consegue o Premio Castelao no 66. Foi a terceira e derradeira ocasión deste certame que, a pesar do nome, era bastante local e a recadación dependía da campaña do peso pois eran cinco pesetas as que se pedía á cidadanía. Nos Premios Facho da Coruña non podía gañar pois era parte do xurado. O seu teatro lembra ao máis abstracto de Marinhas del Valle ou Carvalho Calero ou o primeiro Eloxio Ruibal. Os temas predilectos son a angustia e falta de liberdade. A outra banda do Iberr é máis simbólica e ideolóxica. Tamén probou como actriz. 

   Neira Vilas quería introducir en Galicia o xénero infantil e xuvenil . Nos anos 60 Galaxia comeza a colaborar con La Galera, unha editorial catalana. Encárganlle a autora galega facer as traducións. Ó principio a operación foi un fracaso porque non había un sistema educativo que o consumise. Iníciase tamén no xénero co texto didáctico Polo mar van as sardiñas. Haberá que esperar ao 84 para unha nova aventura infantil, Pericles e a balea. O churreiro da vila quería estar con Tálata pero o cetáceo prefire marchar a navegar.
Eu tamén navegar eclipsou toda a obra de Xohana como pasou con Longa Noite de Pedra e Memorias dun neno labrego para Celso Emilio e Neira Vilas respectivamente.

   Ingresa na Real Academia no 2001."Que sería do sentido da vida se nos detivésemos.Os símbolos só son válidos se evolucionan"é unha das perlas do discurso. Logo comezaría a ter problemas de saúde. Deixou ben resolto o seu legado. Ana Romaní e Elena González son algunhas das persoas que souberon poñer a obra de Xohana en circulación. Ese exercicio de boa planificación tamén o fixo Manuel María.

miércoles, 6 de octubre de 2021

Gabanzas ó mindoniense

Armando Requeixo e Santiago Lopo falan de Álvaro Cunqueiro no Ciclo 10 años, 10 autores, 10 libros da Cidade da Cultura (1-X-21)
O pai foi boticario. Un gran amigo de Leiras Pulpeiro. É posible que, pouco antes de morrer, participase no parto de Álvaro. O médico dedicoulle un poema á Mariña e Cunqueiro ducias de artigos.
Adicáronlle o día das Letras Galegas o primeiro ano que se podía, en 1991. Juan Puchades encargouse de facerlle una escultura de bronce en Mondoñedo. Pepe Cunqueiro díxolle ao artista que el sería o modelo. “Juan pasounas canutas porque o irmao ía mirando os avances”.
En Cunqueiro é fundamental o camiño, a viaxe da vida. Moitas veces no mar. Ás veces son soñadas ou estáticas. Unha búsqueda do retorno ao paraíso. Santiago Lopo lembra que o embaixador de Miranda facía sempre un índice onomástico nos seus libros onde aclaraba algunhas cousas. Cunqueiro amaba a Bretaña. En Crónicas do sochantre cruzan eses territorios en carruaxe. A primeira vez que escribe sobre esa rexión francesa non a pisara nunca. Contan que había un tipo en Ribadeo que lle contaba historias de alá. Tamén lía as Guías Michelín. Despois de coñecer aquelas terras preguntáronlle como eran e respondeu “tiveron o gusto de creala como a imaxinara”. O mindoniense é patrimonio galego pero tamén bretón; alí o estudian como propio. Chegou a con-seguir que un gaiteiro bretón viñese a tocar a Vigo. Tempo despois autores como Claudio Rodríguez Fer ou Olga Novo impartiron clases en Bretaña. Comenta Requeixo “sentímolos como irmáns por historia, costumes ou paisaxes. É como ir a Fisterra. Sentes máis nostalxia cando cruzas a Meseta”.
Definía a súa cidade natal como “cidade de Galicia sonada polos bispos e polo cabalar das San Lucas, rica en pan, auga e latín”. Expliquemos punto por punto. Aínda que por tamaño hoxe sería una vila é cidade desde que lle deu ese título o monarca Alfonso VII na metade do XII. O autor de Merlín e Familia confesou que noutra vida non lle importaría ser bispo neste pobo levítico. Hai moito equino e esa festa, que tan ben debuxou Xosé Vizoso, ten moita tradición. O pan é de calidade, con sona como o de Cea, Carral ou Carballo. Un cuarto de século máis xoven que Cunqueiro é Carlos Folgueira, O Rei das Tartas, que acabaría triunfando coa fariña. A boa auga, nese verdoso e ventoso val, tamén explica a calidade do pan. E rica en latín pola longa vida do Seminario de Santa Catarina que nace pouco despois do Concilio de Trento. Os alumnos procedían dun amplo territorio que abrangue desde Terra Chá ao Occidente de Asturias e Ortegal. Polas súas aulas pasaron personalida-des como Nicomedes Pastor Díaz, Noriega Varela, X. M.Díaz Castro, Aquilino Iglesia Alvariño ou Ramón Villares. Cunqueiro de neno escoitaba as clases do Seminario cando tiñan as ventás abertas. Coñeceu así a Virxilio e Horacio e sen ser moi bo nesta lingua amábaa con paixón.
En Compostela matriculouse en Filosofía e Letras. Non ía moito as aulas, prefería os faladoiros de El Español e o Derby. Alí comezou a camaradería con Torrente, co que tamén coincidiría en Madrid. Un dos seus mestres foi Moralejo, o avó, co que “suspendo coa regularidade dun reloxo suízo”.
Aínda que é pangalaico Cunqueiro tamén é un persoeiro de Vigo. Se Ourense foi a Atenas de Galicia no primeiro tercio do XX a cidade olívica seríao na segunda metade. Galaxia, Xerais, Fundación Penzol e figuras como Xosé María Castroviejo. Con Paco del Riego pasaba algunhas tardes estivais na Praia de Panxón.
Outro bo amigo era Ánxel Fole. “Estudaran xuntos e ambos sentían debilidade polos tolos”.

viernes, 24 de septiembre de 2021

Caldas non ten présa

Participación de Domingo Villar na Selic 2021 (13-IX-2021)
Hoxe é para todos. Pero houbo un tempo no que a novela policial era algo case marxinado. Contan que José María Castroviejo as lía con gusto pero cando viña xente a casa as tapaba con outros libros por riba. “Non me torturo por escribir lento. Teño a fortuna de que hai xente agardando polos meus libros. Teño a vida que soñaba. Son fraxil, feble e autoexixente e non son o tipo máis decidido do mundo. Interpreto cada capítulo como introdución, nudo e desenlace e deixo un buraco para que o lector queira seguir lendo”. En O último barco fala de xente que está soa. Hai un mendigo, un con espectro autista… O pai de Leo deixou de ser un refuxio e agora é motivo de preocupación. Mandoulle a novela a Sergio Vera,crítico invidente que le grazas a unha máquina. O conquense ten un clube de lectura chamado Las casas ahorcadas. Unha das súas alumnas, Soledad,ventilouse esa magna obra, dunhas 800 páxinas,nunha soa noite.
“Máis que a trama gústame ver a Caldas e o seu pai mirando as estrelas sen distinguir ningunha”. Non atopamos persecucións, tiros, sangue... O ritmo é máis pausado. Sempre hai un xogo ou unha adiviña que da robustez á árbore. “Hai que facer sufrir ao lector elegantemente”. Por fóra son novelas policiais pero en realidade son libros de amor pola terra. Hai que escribir da terra cando estás lonxe dela como dicía Hemingway. Respecto a maridaxe co audiovisual Villar ten unha teoría. “Unha novela é o que lle pasa á xente por dentro e o cinema o que lle pasa por fóra”. Sen ser un gran consumidor da séptima arte encantoulle Shutter Island ou series como The Wire ou True detective. A praia dos afogados, de catrocentas páxinas, tivo que ser mutilada con elipses para converterse en película.Adaptábase máis a unha serie. Pero temos primicia. Haberá capítulos do inspector. "Interésame máis que se reflicta a atmosfera que os casos en concreto". Tamén avanza que xa ten un traballo a medias para Caldas. “Teño que estar satisfeito, non teño présa. Penso que será máis curto que O último barco que o desfixen e volvín a facer cando morreu o meu pai”. Fala doutros autores do xénero. Se Dickens ou Dumas viviran agora farían novela negra, etiqueta á que retornou agora Cercas. Hammett escrebe misterios por resolver. O gato e o rato. En Mankell, Camilleri ou Lorenzo Silva sempre hai un xogo intelectual, non renuncian a facer literatura fonda e emocional. Dos galegos comenta que Ameixeiras aposta por "aventuras ourensás, caóticas e áxiles; A vida secreta de Úrsula Bas, de Portabales, aborda temas familiares e lémballe a Pierre Lemaitre. Este verán leu O asasinato de Roger Ackroyd para analizar como se desvelaba todo; quedou sorprendido co menosprezo á xente do servizo doméstico, como se non puidesen nin matar. Non se afonda tampouco nas circunstancias sociais da vila.
Tiña os relatos para a intimidade.Había sábados á mañá que se reunía con amigos. Domingo contaba contos, Carlos Beonza debuxaba e outro tocaba o piano. Víctor Freixanes insistiulle moito en publicar esos contos cando estaba na Editorial Galaxia. Ó final convencérono pero puxo unha condición, que Baonza fixera os litogravados. Estes contos falan de viaxes, de amor, de galegos na diáspora... Por exemplo aquela bailarina checa que acabou en Fisterra.

lunes, 13 de septiembre de 2021

Grecia insular

 

   Corfú es la patria de los feacios, último salto de Ulises antes de volver a casa.El campanario de Spyridon es el chupachups del templo ortodoxo. Caminando por la calle de las heladerías,con precios no exactamente iguales, llego al Listón, clásico escaparate de relación social. Definiría Faliraki como una piscina marina.Paraje ideal para nadar en aguas jónicas, comer pescado y reposar la digestión mirando la ostentosa Fortaleza Antigua veneciana. La sección erótica del Museo Asiático alcanza la zoofilia.

   Junto al Monasterio Vlacherna casi puedes hacer cosquillas en la barriga de los aviones que llegan.  Si tomas un bote tras una travesía de apenas 150metros accedes a la Isla Pontikonisi donde los cipreses son lanzas defensivas. Al anochecer en el puentecillo estrecho los enamorados comparten confidencias,  los pescadores prueban suerte y las motos se abren paso rompiendo el cosmos de sosiego. 

El Listón

Desde el Museo Asiático

El puerto


Monasterio Vlacherna


   Turística y hermosa es Rodas. La jefa del Dodecaneso y la cuarta isla más grande de toda Grecia.  Un gran bazar al aire libre, sobre todo si quieres comprar esponjas. Conserva los aires otomanos, a 18 km de la costa turca, y no solo por la Mezquita de Solimán. El Coloso fue abatido por un terremoto hacia el 225 a. C. Parece leyenda que los barcos entrasen al puerto de Rodas entre sus piernas.

   Miguel, mi casero, es un hippy alegre que tuvo una novia dominicana. Me insiste a que vaya a una playa nudista. Y repite cada poco “a tomar por culo”.

   En la Plaza Eleftherias, uno de los accesos esta la joya del medievo, los caricaturistas interpretan la realidad. En el callejero no faltan muchos pensadores helenos clásicos.  El Palacio del Gran Maestre era sede de los caballeros de la Orden de San Juan. Son icónicas sus escaleras sin barandilla.

   Hay que ascender al Monte Smith, topónimo que alude al almirante que vio llegar desde esa colina a la flota del emperador corso, para disfrutar de la Acrópolis.  Domina la meseta el Antiguo Estadio, con una extensión de 200 metros de largo. Completamente apto, aunque sean romanos, para rodar la carrera de cuádrigas de Ben Hur.

   Eolo se hace fuerte al oeste. En lo alto de la brújula acariciando el acuario y el casino está la pedregosa y encantadora Playa Elli. Un padre anima a su niña a tirarse del trampolín gigante. Ella cautelosa, primero recela, acaba confiando en su guía.  En el arenal de Zefiros, muy cerca del cementerio, la corriente parece suave pero una familia dice adiós a su flotador con forma de donut.



Iglesia de Agios Taxiarchis

Antiguo Estadio en la Acrópolis


   Tras una confortable travesía de más de 14 horas el ferry atraca en Candía, hoy Heraklion.  Su simbólica H es la misma que la cornamenta del Minotauro.

   El museo arqueológico recoge las maravillas minoicas del cercano Palacio de Cnosos.  Ya en el cole nos hablaron de La diosa de las serpientes, escultura para llamar a la fecundidad y Las damas en azul, fresco donde juego a buscar lo que está retratado de frente y de perfil. Allá por el 1900 Arthur Evans se dio un empacho de satisfacción.

   Siguiendo el itinerario cultural y dejando atrás la Iglesia de San Pedro Mártir hago parada en el Mu-seo Histórico.Dos cuadritos de El Greco y paneles sobre la estratégica Batalla de Creta en la II Guerra.

   En lo alto de la muralla la discreta tumba de Karantzakis, pluma que dio vida a Zorba el griego. “No confío en nada, no tengo miedo a nada, soy libre”. Debajo de esa fortificación veneciana una sucesión de recintos deportivos.

   El ayuntamiento tiene su sede en la Loggia, un edificio con cuatro siglos de vida. Lo más peculiar de la iglesia ortodoxa de Ágios Tito es que se conserva una valiosa reliquia, la cabeza del santo.  Merece su estatua Venizelos, luciendo el tradicional mostacho cretense, que fue primer ministro hasta siete veces en el primer tercio del XX.

 
Interior de la Catedral

Damas en Azul

Panorámica de la ciudad


   La Catedral de la Virgen María de Hania es manca. La Mezquita de los Jenífaros termina en un globo pastel. Uno de helio con cara de Minnie buscó aventura en solitario para desesperación de una niña en el bullicioso Paseo de Halidon. De camino al mercado cubierto está Skrydlof,universo de los artículos de cuero. Un forofo futbolero regenta una tienda museo que honra a los inesperados héroes del 2004.  Venden maíz asado y otro se gana la vida colocando de bufanda su inofensiva serpiente.

Catedral de Hania

Puerto y faro

  Las macetas de Rethymno dan una bienvenida jovial a cada hogar.El pueblo de las 3 torres. El minarete de la Mezquita Nerantze,el faro,ornamentado con relieves geométricos y una chimenea fabril.  En el XVI no todos los visitantes eran amables. Tras los ataques de Barbarroja se construyó una fortaleza defensiva de enormes dimensiones. La Fuente Rimóndi, con un trío de columnas corintias y otros tantos chorros con cabeza de león necesita ya una restauración.  El puerto conecta la zona histórica con el área recreativa de la extensa playa de arena. Dicotomía entre los globos del parapente, el amarillo con cara sonriente y el negro con gesto malote.  Tú eliges.


   Todo el mundo sabe que la más guapa es Santorini. Vivir en una sartén nos recuerda lo efímero de la belleza. Con su relieve de banana. De cuarto creciente si somos románticos. Fira está comunicado con el Puerto Viejo por teleférico pero de allí no zarpan los grandes botes. No sabes cuando acaba la capital y comienza Iverovigli.  Todo limpio y blanco salvo las boinas azules de las iglesias. Hago coincidir la puesta de sol con una parada en Skaros. Una maqueta del Cañón del Colorado. O una tarta de galleta y chocolate. Un hermoso contraste entre el vestido de la novia y el color tierra.  

   Como la costa occidental es muy escarpada los hoteles, cargados de estrellas, suelen disponer de piscinitas panonámicas. “Son bañeiras”, apunta un turista lusitano. Esas fotos ya están recibiendo decenas de likes en las redes sociales de los huéspedes.  El este, a la vista sin prismáticos, es más amasado y amable. Inicio una ruta de media montaña con capillitas blancas como metas volantes en las cotas. Siempre la bandera de las nueve franjas demostrando orgullo e identidad. Hasta aquí no llegan los quads.

   Un buen mirador de Oia son los vestigios de una fortaleza veneciana. Una niña da a probar unas uvas para que alguno compre el racimo entero. Las escaleras, luego habrá que subirlas, están salpicadas por heces de burro. En el angosto puerto de Ammoudi me veo obligado a cruzar entre las mesas, literalmente, de un restaurante paradisíaco. El premio final es mayor aún.  Bordeao el acantilado por un sendero para darte una idílica zambullida con vistas a Thirasia y a un pequeño peñón donde se esconde la capilla de San Nicolás.

   Mykonos es selecta, exclusiva y un nido de celebrities. Y, sobre todo, muy cara. Es viento y molinos enanos manchegos. Un recuerdo del pelícano Petros. Los gatos duermen plácidamente la siesta.  Conocido es su casco antiguo encalado con balcones de colores. Y la rivalidad con Ibiza por el liderazgo del turismo mediterráneo de sol y luna. La sección de alcohol del súper es desproporcionada; un musculitos entra con el torso desnudo sin que nadie se atreva a recriminarle nada. Pastan las cabras con las patas amarradas en el árido terruño abrasado por el sol. Parece difícil plantar un tomate.  El fondo marino de Paradise parece cohesionado por placas tectónicas. En la playa de Ornos un pez me limpia las impurezas. Gratis. Y sus pellizquitos no me relajan.




Ornos

jueves, 5 de agosto de 2021

Las horas que nos quedan

Mi visión de la película TIEMPO de M. Night Shyamalan

Estreno en España el viernes, 31 de julio de 2021 




   Lo necesitamos.  Soñamos con cielos azules, aguas turquesas y palmeras torcidas fijadas sobre arenas finas.  Un premio para compensar la ansiedad y el esfuerzo de tantos meses. Así consiguió Shyamalan que dejase unas monedas en un género que me suele dar alergia, la ciencia ficción.

   En la pulserita de todo incluido hay una sorpresa.   El amabilísimo director del hotel sugiere a sus clientes favoritos una playa desierta para desconectar. Su afligido sobrino se lamenta de que no pueda hacer amigos perennes. Allí todo el mundo está de paso.

   Encuentran un cadáver flotando y ,sin tiempo de lamentos, también perece la abuela.  La maldición de Tutankamón.  Descubrir que las heridas cicatrizan en un segundo no puede ser más dramático. Las arrugas piden paso. Hacen cálculos, media hora en ese siniestro paraje equivale a un año de vida.   Nuestras vidas, nuestras vidas van a morir a la mar.

   Han de descubrir la razón por la que el reloj de arena se desparrama sobre la playa. Bastante sospechoso es el solitario hombre que no logra contener la sangre que mana de su nariz.   No sabes si el perturbado cirujano te va a extirpar un tumor o a arrancarte los intestinos. 

   Se van percatando que la mayoría de los turistas sufren patologías previas.  La pija superficial acusa la falta de calcio, la psicóloga sufre ataques epilépticos…

   ¿Cómo huir de allí? No hay cobertura de móvil para pedir ayuda. Los que desandan el camino por la garganta por donde entraron pierden el conocimiento. Como no se dibujan estelas de aviones descartan escribir gigantescas líneas de nazca para ser avistados desde el aire. Escalar esa pared rocosa parece imposible.  Los que pretenden nadar mar dentro son escupidos por olas inmisericordes.

   Arriba, sobre los riscos hay alguien que los observa. Un Gran Hermano, un indio dispuesto a borrar del mapa a quien pose las plantas de sus pies desnudos en su reserva. ¿Por qué lo haces, verdugo?

   Los que tengan la fortuna de explorar un arenal exótico este verano conectarán en repetidas ocasiones la cámara selfi de su móvil para confirmar que todo va bien. Garcias Shyamalan.

miércoles, 7 de julio de 2021

Regreso a los noventa

1ª Semifinal de la Eurocopa 2021

Italia 1-1 España (goles de Chiesa y Morata)

Pasa la Azzurra por penaltis 

*Fotos de la galería de El País


   Rafaella se marchó la víspera. Se daban la mano sus dos amores del sur. Ellos venían sin Spinazzola, carrilero revelación, pero nosotros sin la magia de Sarabia. Que no es poco.

   Cuando vimos despejar a Unai dos veces en largo sabíamos que esto no era una pachanga. Se le encomendó que jugase adelantado. Se despejó la duda, el esférico lo tenía la medular hispana. Jorginho, ancla y chaqué, no se veía ni en la repetición. Pedri, bandera del estilo, dejó solo a Oyarzabal que falló el control. Olmo, falso nueve con talento y movilidad, fabricó ocasiones. 


  
El balón entró en la coctelera. Más divertido. Peor para España. Se deslizó sobre el césped el hijo de Enrico hasta la bandera del green. Alguno se dejó así media rodilla.


Pudo nivelar la Blanca con un cabezazo de Oyarzabal tras un centro espléndido de Koke. También el arquero vitoriano se lució bajando rodilla en lugar de abrir las piernas. Lucho aliñó juntos a Rodri con Busquets. Pero la salida del juego era lenta por la presión azul. Una pared de sala con Olmo dejó solo a Morata que sorprendió a Donarumma al palo corto. Con la pierna de Maradona, como ante Croacia. Doce más uno.


   Cuando el balón rodó hasta el brazo de Chiellini, penalti solo en LaLiga, partió una contra para Chiesa.  Como cuando Salinas se convirtió en rana y el de coleta en príncipe. Pero estaban las alas con viento a favor del nieto de Gento. 

   España caminó a su tercera prórroga. Tuvo pelota pero faltaron alfileres. Pasó desapercibido un agarrón a Eric García en zona roja.  Italia esperó, no asustó mucho salvo una transición borrada por el talón de Pau Torres.

   Los penaltis no son lotería. Son portero, pegada y, sobre todo,tranquilidad. Durante el sorteo Chiellini se puso a abrazar a Alba,que no alteró su gesto concentrado, para mostrar una tranquilidad impostada. Falló el suyo Olmo y no aprovechó la errata de Locatelli.  Thiago y Jorginho tiraron como si patearan una pelota de terciopelo con un hijo de portero en el jardín de su casa. Morata no tiene estrella. Por nervios, ansiedad o miedo al éxito siempre se le cae la montaña de naipes en la última carta. Pero un penalti lo falla cualquiera. Cualquiera que se atreva.