miércoles, 1 de febrero de 2017

As facianas de Maside

*Exposición "Rostros"de Carlos Maside na Casa do Cabido
 
   Observación e síntese.Simplicidade expresiva nas liñas. Acotío deixa sen realizar trazos que non son esenciais e exaxera os característicos. Fixo debuxos a lapis, pluma e sanguina. A maioría os publica na prensa dos anos vinte e trinta. Tralo Golpe súmese nun confinamento interior.

   Debuxou a Rosalía de Castro malia que xa morrera cando el naceu. Cúmprense cento oitenta
 anos do nacemento da poetisa. Quen lle ía dicir á autora de  El caballero de las botas azules que un
 día tería un aeroporto co seu nome?
   Coñece a Manuel Antonio a través de Dieste. Os tres serán parte da Xeración Os Novos, así bautizados por Risco, que colaboraron coa Xeración do 27. Os piares da vangarda galega.
   Maside fíxolle un retrato sedente mentras fumaba ó seu amigo e reitor Rodríguez Cadarso.

   Xosé Eiroa foi un escultor vencellado ao grupo de Os Novos. A súa temática estrela é o tema da muller. O compostelán foi un dos colaboradores máis activos das Irmandades da Fala.
   Valle ó final da súa vida pasea moito pola Alameda de Santiago con Cunqueiro e Maside. Tratouno da vexiga o doutor Villar Iglesias. O retratista fíxolle unha caricatura no leito de morte.
Con apariencia de clérigo aparece este médico. O cortexo fúnebre do escritor de El Ruedo Ibérico partiu do seu sanatorio ata Boisaca.

   Antón Vilar Ponte é o presidente da I Irmandade dos Amigos da Fala na Coruña no 1916. Conseguiu unha acta de deputado en febreiro do 36 co Partido Galeguista na Fronte Popular pero morre axiña.
   Coñece a Lorca en maio do 32 aínda que tiñan amigos comúns como Jesús Bal y Gay e Eugenio Montes. O andaluz fora invitado polo Comité de Cooperación Intelectual.  Ambos colaboraron xuntos nas revistas Resol e Cristal.
   Raimundo López Pol foi elexido alcalde de Compostela nas eleccións municipais do 31.Loitou polo Estatuto de Autonomía. Maside o retrata coa man dereita alzada dirixíndose a un auditorio. Os únicos anos que pasou lonxe de Santiago, cando a guerra, foron os de desterro en Cuba. 

   Ánxel Casal fundou a Editorial Nós. A partir do número44 a revista terá a Risco como director literario e Castelao como director artístico. O obradoiro tamén imprimía A Nosa Terra, órgano oficial das Irmandades. No 33 a imprenta instálase na rúa do Vilar, frente a casa de Maside.
   Requerido polo Seminario de Estudos Galegos Bóveda colaborou nos temas económicos do estatuto de autonomía. No 34 o novecentista é desterrado a Cádiz. Peor lle foi tralo 36. Sufriu un xuízo sumarísimo e foi execautado na Caeira.
   Con óculos aparece Manuel Lugrís Freire que ten un currículo sobresaliente. Foi cofundador da Real Academia Galega, as Irmandades da Fala e o Partido Galeguista.  
   Azaña defendeu a Constitución de 1931, republicana e non confesional. Trala sublevación militar do 36 declarou “Paz, piedad, perdón”. Morreu poco despois no exilio francés.


   Cándido Fernández Mazas fixo artículos e ilustracións gráficas para La Zarpa, El Pueblo Gallego, El combatiente Rojo, PAN e o POUM, que dirixía Eugenio Granell. Coincidía nas tertulias madrileñas co pintor Urbano Lugrís.

   Castelao pasou polas súas mans máis dunha vez. Non falta o lazo. Maside foi o ilustrador de Retrincos. “Fíxenme médico por amor ó meu pai; non exerzo por amor á humanidade”.
   Consérvase un retrato á liña de Manuel Portela Valladares, político liberal que durante a dictadura de Primo dirixiu El Pueblo Gallego de Vigo. Invitou a Maside a colaborar no xornal.
   Inmortalizou a Ramón Cabanillas, Poeta da Raza que emigrou a Cuba, de perfil, con pucho e mostacho.    

   Tocando a zanfona e cun peiteado moi da época está Faustino Santalices, que tamén lle daba a gaita. 

      Aquillino Iglesia Alvariño foi un poeta que bebe do imaxinario de Amado Carvallo e o vangardismo de Manuel Antonio. Traduciu ó galego a Horacio e Teócrito.
   José Couselo Bouzas, que tras ser alumno de López Ferreiro, tiña inquedanzas na historia e
arqueoloxía. 
Con Vicente Risco tiña bastantes diferencias ideolóxicas. Retratouno cun medio sorriso.
   O sindicalista Suárez Picallo estaba en Madrid con Castelao cando comeza a guerra. Tivo un exilio moi itinerante, Francia, EEUU e Chile,para voltar a reunirse co rianxeiro na Arxentina.

   Temos un perfil de Alberto Ínsua, fillo dun emigrante galego en Cuba. Fundou o Centro Galego de La Habana. Durante a Gran Guerra foi correspondente de ABC en París.

  Jesús Bal y Gay foi un musicólogo lugués que participou no 1924 na fundación da Revista Ronsel. Como Maside e Ben-Cho-Sey en 1930 enrólase na Agrupación Galega Republicana Autonomista.

   O poeta ourensán Antonio Rey Soto aparece recitando.Foi compañeiro de Basilio Álvarez, líder do agrarismo galego. Nos últimos anos o escritor comprometido retírase ao mosteiro de Poio.

   Enrique Rajoy Leloup, orondo e con cabelo encaracolado, foi un profesor de dereito civil que perdeu a su cátedra tralo Golpe de Estado do 36. Outro mestre foi Armando Cotarelo, desta banda de lingua e literatura castelá. Entrou na RAE no 29 canda Cabanillas.
   Victoriano García Martí soubo relacionarse.Realizou estudios de socioloxía na Sorbona con Durhein e Bergson. Contactou en París con María Casanova e foi amigo de Ortega e Azaña.

   Laxeiro foi un fabulador nato. A súa pintura fala dun mundo auroral e esperpéntico. Durante a II República expuso con Carlos Maside en La Barraca, os xoves, na feira de Santa Susana.
   A José Bullejos, militante do PCE e logo do PSOE,debuxouno no cárcere Modelo de Madrid. Foran ambos acusados de asinar en decembro do 30 un manifesto que apoiaba a instauración da República.  

   Otero Pedrayo, “unha das súas musas”máis habituais, mantivo unha estreita amizade con Maside dende os anos vinte. A autor de Arredor de si asiste a tódalas súas exposicións.
   A vida de Luis Seoane discorre entre Bos Aires e Galicia. Asiduo das tertulias do Café Español.  Colaborou con Maside e Laxeiro nunha exposición de arte galego exposta na facultade de Filosofía e Letras de Compostela. Publicou ensaios como Maside gravador ou Castelao artista.
   Cunqueiro ademáis de escritor foi gastrónomo. Membro do Partido Galeguista porén militou en Falange Española durante a Guerra.Logo o Réxime Franquista lle retira o carné de xornalista.
   Ánxel Fole ten xesto de preocupación. Ó estalar a Guerra militaba no Partido Galeguista. Neumandro,alcume do lucense,crea Yunke na que colabora Maside con xilografías e estampas.
   Valentín Paz Andrade dirixiu o xornal Galicia e a revista Industrias pesqueras, na que colaborou
Maside.Pasou uns días na cadea de Vigo por orde de Primo e o de Pontecesures acudiu a visitalo.
   Ramón Piñeiro fora elexido secretario do Comité Provincial para o plebiscito do Estatuto de Autonomía. Logo foi detido e segue en política na clandestinidade. Será o director da Editorial Galaxia. Exerce maxisterio espiritual sobre os mozos universitarios na súa morada. Elabora o ensaio Carlos Maside na miña lembranza, na que o analiza como intelectual e artista.
   Mony Hermelo era unha actriz e recitadora casada. Aquela xograresa, segundo Alonso Montero, convertiuse en musa de moitos artistas e poetas.
  Uxío Novoneyra foi o poeta do Caurel.Devoto do paisaxe desta Serra,das vangardas europeas e da lírica galaicoportuguesa.Acostumaba facer recreacións fonéticas de fenómenos sensoriais. Ós dez anos do seu pasamento xa chamaban á porta para concederlle o día das Letras Galegas.
   A Borobó,xornalista de gran traxectoria,sorprendeulle a Guerra estando becado na Universidade de Verán de Santander.Combatiu nas filas do Exército Republicano e estivo preso en varios campos de concentración.Tan fiel a Maside que o artista nomeouno albacea testamentario
   Díaz Pardo crea a Fábrica de Cerámicas do Castro. No 63 funda na Arxentina o Laboratorio de Formas de Galicia con Luis Seone onde restuaran a produción da cerámica de Sargadelos.
   Xogando o xadrez está Celso Collazo, que fixera crítica literaria de Lamas Carvajal e Curros.

   Xulio Maside, habitual aínda nos círculos ilustrados, estuda Medicina pero axiña recibe influencias do seu tío.  No 2014 o Auditorio de Galicia realiza unha retrospectiva da súa obra.

*Se queres coñecer en profundidade o epistolario de Carlos Maside
pincha en  http://horchataenlasvenas.blogspot.com.es/2015/07/as-amizades-de-carlos-maside.html

domingo, 29 de enero de 2017

Sois leyenda

*Final del Open de Australia
Con los resucitados Roger Federer y Rafa Nadal
El suizo suma su 18º Grand Slam

    Clase de protocolo. Son civilizados, educados y ejemplares. Y visten zapatillas naranjas.No escupen ni dan ruedas de prensa incendiarias. Supieron asumir años ominosos. El máximo vicio del español es gritar cuando golpea. Federer sopla cien velas en Melbourne. Rafa se recuperó de la paliza de Dimitrov con baños de contraste y jugando al parchís.No deja de competir.

   Para empezar el séptimo juego Federer desembala una flamante raqueta. Patrocinador contento. Y fetiche. Primera rotura de servicio. Todo sigue su cauce y set en el bolsillo.
   Hasta el segundo juego de la segunda manga no vimos un deuce.  Nadal pone tierra de por medio.
4-0. Federer maquilla y vuelve a cambiar su bazuca. Pero comete más errores. Y lo paga.
   La obertura del tercer acto fue muy intensa. Casi 10 minutos. Con 3-0 arriba para el helvético el siguiente juego se antojaba como llave. Se lo tomaron muy en serio. Y Rafa puso más peso en la balanza. Federer arriesga más. Consigue más ganadores y barre en aces.  Dejada en la red y se apodera de su segundo set. El reloj aún no ha dado dos vueltas. 6-1 y casi sin sudar.
   A remar. El isleño coloca sus botellas exactamente como debe. En el cuarto juego vemos su semblante más cabizbajo. Falla Federer a placer en la red y luego hizo una caña. Ahora maldice el suizo. Nadal coge ánimos y rompe el servicio. 3-1. Al siguiente juego Federer pide un Ojo de Halcón cuando la bola se posara claramente hacia el pasillo de dobles. Extraña apuesta. Nadal cierra con el punto de mayor exhibición del partido. Paridad. Se reparten 220 puntos a pachas.


   Al empezar la mano definitiva Federer pide atención médica. Psicología. Nadal no se descentra. Toma dos geles y estira piernas. Dos cero.














   Excremento de pájaro a los pies del manacorí. Mal presagio. El recogepelotas de visera verde saharaui limpia la patena. Break de vuelta de Roger y juego en blanco finiquitado con un ace en segundo servicio.Se le despeja el firmamento.Y el público lo aúpa en volandas.

El intercambio de 26 golpes es oro, incienso y mirra. Federer sirve para ganar.  Y el partido muere con una oda a la tecnología. En el Villamarín había hoy menos ordenadores.Volvió a Llorar.Como un niño.Como en 2009.

18 Grandes sobre sus brazos. El revés más vistoso del tenis mundial vuelve al top ten. El bombardero Ljubiciv se abraza con la familia helvética y casi pierde un ojo. Roger abandonó el Rod Laver Arena y agradeció el apoyo de sus fieles en la cancha anexa. Nadal, nadie pierde como tú. Ninguno gana con más casta.  

lunes, 23 de enero de 2017

El Muro y otras obras

*Mis impresiones sobre la ciudad de BERLÍN
(Texto conmemorativo 50.000 visitas)

Agradecimientos: Al gaditano Pablo Gutiérrez

   No te mires al espejo.  Berlín, aún no has curado los granos de la adolescencia. Parece que el muro cayó anteayer. Sombras.Caos, grúas, obras, monumentos tapiados. Todo es provisional. Todo se mece en una hormigonera. Las fotos bonitas no se consiguen retocándolas sino recortándolas.  Bajo el polvo aparecen de cuando en cuando bombas de la II Guerra.



   Nació enfangada sobre un pantano. Como Tenochtitlán. Los omnipresentes tubos, muchas veces en altura, están clasificados por sexos. Tras los andamios y cables del tranvía hay mil tesoros ocultos.  Los grafitis, desde Ronaldo Nazário a Lincoln, alegran paredes grises. Padres inculcan a sus hijos la seguridad vial en su devenir por el carril bici.  La tasa de desempleo dobla a la del país.


   ¿Conoces a Ampelmann? Un psicólogo de la zona comunista hizo dos muñequitos varones  para los semáforos porque había ciudadanos daltónicos. La figura en el oeste era más neutral. La idea, más simpática que políticamente correcta, se convirtió en símbolo capitalista.
   La locomotora me expulsa en la Haupbahnhof, Estación Central inaugurada en vísperas del Mundial 2006. Berlín Occidental. A tiro de piedra del Charité. El Hospital Universitario se funda en 1909 tras una epidemia de peste. Con un memorable honor. Aquí se descubrió el vacilo de la tuberculosis.  
   En Breitscheid Platz está la pintoresca iglesia octogonal de la cúpula rota.También hay ventilación por la zona del rosetón. En su interior hay mosaicos de gran valía. El káiser Guillermo II mandara construir un templo luterano en memoria de su abuelo Guillermo I. Una bomba la alcanzó en 1943. Entonces el gobierno alemán decidió derribarla pero el pueblo se opuso. Hoy es un monumento a la paz y a la reconciliación. Recientemente sufrió la barbarie a sus pies.

   La Puerta del Elefante del Zoo es orientalizante. 14000 animales de 1400 especies distintas. Cerca hay una estatua de Humboldt, no es la única en la ciudad, con Christian Peter Wilhelm Beuth, miembro del Consejo de Estado de Prusia. Parece Rosalía.

   El Tiergarten es parque desde 1818. Realmente era un jardín con animales. A Guillermo I le gustaba la caza y hasta lo vallaron para que lograse alguna captura. En el medio de ese pulmón de más de 200 hectáreas florece la Siegesaäule, columna triunfal que originariamente estaba junto al Reichstag. Conmemora la victoria en la guerra prusiano-danesa de 1864. Y el ángel de la victoria que lo corona alude a las otras hazañas bélicas de entonces contra Austria y Francia. Cerca del paseo fluvial aparece La Casa de la Cultura, con su forma de silla de montar. La gran mariposa de Henry Moore aletea a remojo.
      
   El Reichstag es el símbolo de unidad nacional. Su incendio en 1933 propició la caza de brujas de los nazis. Aquí se ondeó la bandera soviética al fin de la II Guerra. Hoy el Régimen ha clavado un buen puñado de ellas. La tela negro, rojo y gualda representa la libertad y unidad. Hubo de rehabilitarse al gusto neoclásico. La cúpula elíptica, con un diámetro de diez metros, es sello de Norman Foster. El vidrio representa la transparencia del sistema democrático.  En el edificio se colecta el agua de la lluvia o nieve. Abajo en el centro del edificio el salón de plenos se reúne entre  20 y 22 semanas al año.

   Una ciudad que no mira al río. El único puente impresionante es el Oberbaum,pero manda muy lejos del centro. La urbe se articula en la cruz “Under den Linden” y Friedrich Strabe. En el primer bulevar, repoblado con tilos después de la II Guerra, cabalga Federico II el Grande; los turistas se hacen fotos con el ET del Madame Tussauds ¡Incluso puedes subir a la bici de Elliot!  
   Friedrich, en honor a Federico I, era la calle del vicio en los años 20. Estaba llena de prostitutas y cabarets. Muchos alemanes, que cobraban dos veces al día, dejaban allí su salario.

   En 1791, inspirándose en los propileos del Partenón,se terminó La Puerta de Brandemburgo. Poco después Napoléon quiso llevársela a Francia; se apoderó de la Diosa de la Paz y cuando los alemanes la recuperan la denominarán Diosa de la Victoria.  Hoy es símbolo nacional. Casi icono capitalista.Pompas de jabón para los niños.Un tipo con la camiseta roja de Cocacola estaciona su bicicleta;comienza a vender el surtido de bretzel que lleva en su cesto. Goodbye Lenin.
 El Hotel Adlon se llama así porque allí hubo una fuente de mármol negro decorada con elefantes.Una habitación puede alcanzar los 11500€ la noche. Allí descansaron Chaplin y Greta Garbo.Y el bochornoso pasaje de Michael Jackson asomando a una de sus criaturas por la ventana.

   El Memorial de las víctimas judías por parte de los nazis recuerda el genocidio. El suelo es oscilante. Los niños juegan al escondite. Lo terminó Peter Eisenman en 2005. Las 2700 estelas de hormigón parecen tumbas. No hay un grafitti. No porque la gente sea especialmente respetuosa sino porque están impregnadas con un líquido con el que se pueden limpiar fácilmente.  
   Encima del Búnker de Hitler no hay absolutamente nada. Así se impide que se convierta en un lugar de peregrinación nazi. Cualquier tipo de apología está prohibido.  El Füreh pidió que lo rociaran con gasolina para que no le ocurriera lo mismo que a Mussolini, el escarnio público. El búnker fue tapiado y llenado de agua por los soviéticos por lo que es inaccesible a día de hoy.  Hay quien dice que sus restos se reconocieron por las piezas dentales y fueron llevados para Magdeburgo y sus cenizas tiradas al Elba.

   Cerca del área futurista de la Postdamer Platz está el Ministerio de Finanzas de Alemania. Cámaras de seguridad y rejas en las ventanas del primer piso. No vaya a ser. A diferencia del Estadio Olímpico y el Aeropuerto de Termpelhof se trata del único edificio nazi en el centro de la ciudad. Alojaba, en tiempos ominosos, el Ministerio de Aviación. Su misión era la de rearmarse para la II Guerra. Al frente estaba Goering, que acabaría siendo adicto a la morfina, alcohol y mujeres.

   Ninguno es Charlie. Son un soldado estadounidense y uno ruso. La Garita del Check Point Charlie se llama así por ser el tercer paso que controlaba el paso de zona soviética a la americana.  Alude al alfabeto fonético internacional.  Hoy lo que secciona es el tránsito del centro, Mitte,al barrio alternativo de Kreuzberg. Los coleccionistas pueden comprar máscaras antiguas.
   En Fassbender & Rauch esculpieron los símbolos de la metrópolis: el Reichstag, un trozo del Muro y la puerta de Brandemburgo en chocolate.

   Gerdanmermarkt es la más linda de Berlín. Un oasis. Es la Plaza de la Tolerancia. Muchos de los hugonotes que expulsara Luis XIV de Francia vinieron a Berlín. Los alemanes estaban encantados de conseguir mano de obra barata. Federico I les construye aquí una iglesia en 1704,pero luego hace una luterana para los alemanes. Las iglesias no son idénticas, salvo las cúpulas.  La figura del poeta Schiller y la Sala de Conciertos son jueces imparciales en el duelo estético. Tras cuarenta años en ruinas el templo germano, al sur, fue reconstruido de la devastación del incendio de 1945. Ahora ofrece una exposición gratuita sobre la democracia parlamentaria.


   En la Plaza de la Ópera hizo el 10 de mayo del 33 Goebbels la mayor quema de libros de los nazis. Unos 25000 ejemplares.Sobre homosexualidad, sexo… A Freud le pareció bien. “Si fuese en otra época me hubiesen quemado a mí”. Hacia 1820 dijera Heinrich Heine “Ahí donde se queman libros se acaba quemando también seres humanos”. Curioso. Aunque se refería a la Inquisición.  Hitler venía a la Ópera Estatal a escuchar a Wagner. En esta Bebelplatz también se hallan la Catedral Católica de Santa Eduvigis, de cúpula turquesa, y el Hotel de Rome, 2500€ la noche.

   En el mercadillo de la calle Georgen puedes regatear por joyas, cámaras de fotos antiguas y escoger entre un gran surtido de discos y libros.
   Los primeros asentamientos de la ciudad, apenas 5000 habitantes, se remontan al año 1237. Fue en lo que se conoce como Isla de los Museos, Patrimonio de la Unesco desde 1999. La punta más al Norte es el Bodemuseum, con una generosa colección numismática. A su espalda el Perganon Museum, así llamado por conservar los frisos del altar de Pérgamo. Además hay antigüedades griegas, romanas y de Oriente Próximo. En paralelo descansan el Neues Museum y la Alte National Galerie presidido por la estatua ecuestre del rey Federico Guillermo IV.  El empacho artístico continúa con el Altes Museum, ornamentado con los héroes mitológicos Cástor y Pólux.  El paseo puede terminar en la Catedral cuya cúpula alcanza los 98 metros. En el interior neobarroco hay mosaicos de los evangelistas. Una escultura de la muerte avisa de la presencia de los cadáveres de Federico I y su esposa.
   Bismarck estuvo en la inauguración de la Nueva Sinagoga. Ésta sufrió achaques la noche de los cristales rotos y con los bombardeos aliados de 1943. El oro resplandece en la cúpula.

   El Mercado de Arkona se orienta más a las baratijas y objetos de segunda mano. Globos terráqueos o candelabros de siete brazos.  Los buenos lectores pueden adquirir obras de Zweig, Camus, Brecht o Rilke.    

   A la ribera del Spree conversamos con Marx y Engels. El primero ponía las ideas y el otro las monedas.
 Y ya estamos ante la Fernsehturm, que nos ha vigilado en nuestro deambular por la ciudad de cemento. A la Torre de la Televisión los lugareños le llaman mondadientes. Cuando le da el sol se forma una especie de cruz. Como el pueblo era ateo a ese efecto lo denominan “la revancha del Papa”. Se terminó en 1969 siguiendo la estética del realismo socialista.Con sus 368 metros compite por ser el edificio más alto de Europa.  La esfera es de acero. En sus entrañas un café giratorio. Como en los Simpsons.  La explanada de atrás es la Alexander Platz, que en el pasado acogió un mercado de ganado y lana. El zar ruso visitó Berlín a comienzos del XIX.
   De ladrillo rojo es el Ayuntamiento.  Está decorado con bajorrelieves de terracota. En el friso se representan escenas de la historia de la ciudad. Arriba ondea una bandera rojiblanca con un oso. Un símbolo de Berlín. Alude al mote de Alberto I de Brandenburgo por feo, peludo o gallardo.

sábado, 21 de enero de 2017

La selección


   Me sumergí en la noche de Berlín. Probé suerte en el enigmático Berghain. Sureste de la ciudad. Cincuenta minutos de cola. Al fondo la nave con pasado fabril. Se intuye la silueta del popular Sven Marquardt. Ya tenía su imagen de piercings, tatoos y gafas opacas en la memoria. Es un cara o cruz. Aconsejan no ir en grupos. Las cuatro americanas de adelante, algunas guapas y escotadas, no dan el perfil. Avisan de que prefieren indumentaria oscura.Mi camisa deslumbra con colores vivos. “Go!”  Quizá la elección sea aleatoria. Antes de abonar los dieciséis euros, sin derecho a refresco alguno, te cachean tal aeropuerto.Te piden por las buenas el móvil para cegarlo con pegatinas naranjas. Nadie se aventura a retratar la espesa atmósfera de humo. Música electrónica. Chicos con torsos desnudos. Otra, no gogó, también baila sin telas.   Y menos desfase y orgía de la imaginada.

martes, 10 de enero de 2017

Derradeira morada

*Paseo pola historia do camposanto de Boisaca (19-11-2016)

*Artículo publicado en el diario La Región (12-12-2017)

Información xentileza de Carmela e Susana
( Departamento Educación e Cidadanía do Concello de Santiago)



   Tralo problema das miasmas no País Vasco o Rei promulga en 1787 unha orde para que os cemiterios estivesen lonxe das cidades e evitar así as pandemias.Ferrol é o primeiro que se adecua á norma.  En Santiago funcionaba daquela o da Quintana, que absorbía a catro parroquias. Clausúrase en 1813.  Logo houbo proxectos para A Susana, Almáciga… pero finalmente inaugúrase Bonaval no 47. Xa houbera antes alí un camposanto de frades.Estaba a extramuros pero moi preto da cidade. Pronto queda pequeno.

   En 1883 xorde o proxecto das Cancelas, onde hoxe está o campo de fútbol e o cuartel da Garda Civil.Expópiase a zona de Campo do Raposo. Faustino Domínguez foi quen fixo o proxecto para a portada. Pero hai un troco na normativa. Antes non se podía remover a terra en 5 anos e agora pasa a ser cada 20. Acábase cambiando de idea.

   Dende fins do XIX, cara o 1892, fálase do Monte de Boisaca. Mariano Fernández Rangel é o arquitecto que fai o plano.Pero todo quedou paralizado ata o ano 34.

   É moi recente. Inaugúrase en marzo daquel ano.Pensemos que o da Coruña ten máis de douscentos anos. Ó principio había problemas coa drenaxe, salvo nunha zona de pedregal; había brañas e moitas tumbas se inundaban.  Hai peticións de clausura durante o primeiro ano. As cartas da prensa falan de “lagoa dos corvos”. Non era querido. Tamén influía que había moita distancia desde a cidade para ir andando. Abriuse ó bruto, nen sequera se plantaran árbores. Tiña que haber zonas verdes e moito máis tarde se puxeron unhas parras. Son 6 hectáreas,8 se incluimos as áreas de estacionamento.    Teñamos en conta que a clausura oficial de Bonaval non é ata 1973 e ata os anos oitenta houbo traslado de restos.

   Hai outras necrópoles vivas na cidade. A Cofradía do Rosario ten permiso para contar cun pequeno camposanto en Bonabal. É hai outros dous privados que están contiguos, Venerable Orden Terceira e o de San Francisco.

   A tipoloxía de Boisaca axústase aos cemiterios da época. Os grandes muros de pedra tiñan que superar os dous metros de alto para evitar profanacións. Hai dúas portas de ferro con cadeados.  Tiñan que ter servizos para dous sepultureiros e espazo para persoas non católicas.

   Hai unha rúa principal onde están os panteóns, aberta no 47, e varias secundarias. O cruceiro é do 50; ten o xemelgo xunto a entrada a Bonaval. Traballaron arquitectos do modernismo e eclecticismo. Algúns vinculados ós que fixeran os chalets da Rosa.
   No 36 e durante a guerra houbo fusilamentos. Hai constancia de que pasearon  alomenos a 78 persoas de Santiago e da contorna:Ordes, Negreira, Noia…   Ademais dos regueiros de sangue houbo tamén mulleres detidas por levarlle flores os seus difuntos.
   A capela é do 38 pero a bendición oficial prodúxose un ano despois. Hoxe podemos dicir que Boisaca é de carácter municipal aínda que non o pon. Ata despois do franquismo é eminentemente católico. Pensemos nos pináculos con cruces, clara alegoría da ascensión ó ceo. No XIX eran habituais as inscripcións de alpha e omega.Aquí hainos,as veces con crismóns no medio.
   




















   No Xardín dos Ilustres están Aurelio Aguirre, poeta compostelán que morreu no 58, Valle Inclán, Díaz Pardo, Antón Fraguas e Pablo Pérez Constanti, arquiveiro máis importante do concello. Aínda que hai outros mortos significativos como Carlos Maside, Ramón Piñeiro ou o escultor Suso León.
   Entre os insignes non hai ningunha muller.   Hai unha cripta dos García de la Riva, fundadores do Banco Simeón.  Están tamén os da familia de Fernández Albor e da saga Bescansa. Imita a un templo grego con pronaos e anxo trompeteiro. Para facelo seguiron o modelo dun boxeador de Santiago ao que Lavandeira lle fixera unhas fotos.O escultor foi Cástor Lata Montoiro. Este discípulo de Asorey fixo unha escultura do arzobispo Rajoy que está dentro do concello.
   Entre as lápidas, adquisicións por noventa e nove anos, destacan as que non son escuras.José Cao Lata,pupilo tamén de Asorey,fixo a sepultura da muller e do fillo do seu mestre.  O escultor do Monte do Gozo tamén recibiu o encargo da tumba do comunista Gumersindo Costoya.
   A única obra recoñecida de Asorey leva granito rosa de Mondoñedo. A destinataria foi a que daquela fora Miss Santiago e incluso Miss Galicia.

   Hai gustos diversos para os motivos. Anxos de cemento e resina, reloxos alados, símbolos do frenético fluír do tempo, caveiras, amapolas, tipoloxías de pirámides en ascensión… Hai capiteis con follas de carballo e landras, como exemplo da nosa vexetación.
   Genaro Tarrío é un ferreiro de Compostela que traballou en Entrerrúas. A súa tumba ten reixas, arcos apuntados e farois, símbolo dos difuntos.
   Outra das tumbas é a de Salvador Parga Pondal, quen fora director da Biblioteca da Universidade. 
   Gracias a iniciativa do Ateneo, a Asociación O Galo e do finado Nacho Mirás fíxose unha nova sepultura das Marías.O proxecto é de Xerardo Estévez e o arquitecto foi o mozo Manu García. Preto delas están os irmáns Fandiño Ricart.
   A última tipoloxía é o sistema de nichos, co que se aproveitan os muros perimetrais. Empézase a usar a principios do XIX en Madrid por mérito de Juan de Villanueva.

   O nicho de Ramón Mutxaraz é de cor marrón. Ten como pequenos petroglifos.  Trátase dun psiquiatra de Conxo que pretendía que os internos sociabilizasen máis coa xente; non foi recoñecido e tivo que emigrar. Tambén foi membro da UPG.   Noutro nicho está Cástor Lata, mestre e imaxineiro relixioso nado en Aríns do que xa falamos.
   Os cinceiros son nichos máis pequenos.Nun deles están as cinzas de Jimena Fernández de la Vega,que foi a primeira muller que estudou na Universidade de Santiago xunto coa súa irmá xemelga Elisa.A súa sobriña María Teresa foi vicepresidenta con Zapatero.
   A outra rúa dos panteóns é dos anos noventa.Son coma templos clásicos. Algúns contan con boas vidrieiras feitas por Tejedor.
   A sepultura do xornalista Diego Bernal ten un epitafio que deixou escrito. A obra é do Obradoiro da Picaraña.

   Un finado moi querido era Yuma, artista do Circo de los Muchachos que nos deixou no verán do 2014 aos 57 anos.
   Ricardo Carballo Calero, do que hoxe conservamos unha escultura xunto a Alameda, ten un nicho moi humilde.

   A do Barquilleiro, fallecido no 2007, conta coa fotografía do seu símbolo.
   O busto de José Pasín ía facelo Asorey. E como tiña moito traballo fíxoo o seu discípulo Eduardo Parrado, que tiña un obradoiro no Barrio de Santa Marta. Pasín foi o primeiro concelleiro obreiro; chegou a ser tenente alcalde no 34. Fora tamén ebanista no taller de Lavandeira. Estivo primeiro soterrado en Bonaval. Quería un enterro civil e non llo aceptaban; alí só había unha pequena selva con dous musulmáns e un que se suicidou. Pasín ten dous fillos enterrados tamén en Boisaca.
   Durante o Franquismo o cemiterio civil, que se atopa preto do actual tanatorio, estaba separado.

   A sepultura do mestre de oficios González del Blanco está ornamentada con anxos trompeteiros.Tiña unha casa con esculturas na rúa da Rosa.
   Hai un panteón militar do bando nacional cercado cunha cadea.

   A tumba de Roberto Vidal Bolaño é unha lousa de pedra sen símbolos relixiosos. O primeiro ano deixábanlle un paquete de Ducados e unha Estrella Galicia. 
   Agustín Sixto Seco ten un sinxelo e bonito epitafio. O médico traumatólogo fora impulsor da Asociación Rosalía de Castro.
   Eduardo Parrado fixo a de Antonio Novo Campelo, que antes estivera soterrado en Bonaval.Tamén é o artífice da de Salvador García Bodaño Fernández, pai do presidente do Ateneo de Santiago; o sepulcro caracterízase por ter uns coxíns que simulan os das tumbas medievais.
   Manuel López Garabal foi o marido da pintora Concha Vázquez. Fixo as tumbas de Diego Bernal, cuxa familia tiña a Ferretería El Yunque, e da familia López Pol; un dos membros desta saga,Raimundo,fora o alcalde da cidade cando se inaugura o camposanto.


   Na parte alta, preto da capela, hai dous pavillóns abandonados nos anos vinte. Eran as vivendas para o sepultureiro e o capelán. O canteiro de Cuntis tivo moitos problemas para cobrar a obra.