martes, 19 de enero de 2016

Zz


Ejercicio de Deceleración narrativa


Me quité el vaquero y se cayeron las llaves.
Desabroché la camisa. Había puesto mal un botón. No es la primera vez.
Dudé si quitar los calcetines.  Mejor no.
Vestí el pijama de Toy Story.
Cerré la puerta. Un canuto de papel higiénico impide que se abra.
Puse el flexo a reposar.
Me acosté. Añoré que me arropara.
En el colchón cabían tres. Ya que nadie me veía hice sitio a Trompi.












La puñetera sábana estaba suelta a los pies. ¡Qué rabia!
Así no puedo descansar. La pereza me mandó quietud.
Uno de los muelles del colchón me convertía en faquir.
Los dientes superiores crujieron con los de la litera de abajo.
Tengo ganas de orinar. No pienso levantarme.
Sonó la maldita alarma del salón. Me crispa que papá no la escuche. Los agudos.
Frío. Imagino la habitación azul. La veo negra.
¿Habré conectado bien el despertador?
 

lunes, 18 de enero de 2016

Documentales con Gracia


La directora Gracia Querejeta
es la primera invitada
del ciclo Nexos 2016
en la Ciudad de la Cultura




   “Mi padre no decía documental sino película documental sino se ponía negro”.  La directora insiste en que no es un simple género.  Los compartimentos ya no son estancos.  Así,  pueden ser de género social, de pajaritos… O híbridos. Algunos intentan instruirnos y aleccionarnos.

   “No soy historiadora del cine como Garci” pero el cine nace como documental: llegada de un tren, salida de los obreros de una fábrica…La hija de productor y figurinista recuerda que Georges Méliés fue el que se percató de que se podían contar historias. Y así nace la ciencia ficción.

   En el cine, y en el arte en general, la objetividad no existe. Ni siquiera en los documentales de tragedias. Sino solo sería un reportaje televisivo que tiene el propósito de tratar la realidad. 

   Un buen documental debe tener algo de ficción, así adquiere una mirada específica. “Me pueden contar las verdades del Barquero pero además de didáctico ha de ser divertido”

   Los falsos documentales usan las técnicas del documental pero son como las pelis de ficción. El de Jordi Évole es un espectáculo televisivo. “Lo hicieron bien porque hubo gente que se lo creyó”.

 
   Muestra admiración por Víctor Erice. “Es un sabio,un personaje de mi infancia”.Aparece y desaparece como el Guadiana porque le da muchas vueltas a las cosas.Le encanta El Sol del membrillo.“A la niña de El Sur no le cabía el traje de la Primera Comunión a base de comer bocatas”.
 
 
   Entre sus predilectos está el de Jean Renoir sobre el nazismo.En Nanuk el esquimal salen tantos niños de una barca que “parece que hay truco y nos hacen la cuatro cuarenta”. Searching for a Sugar Man es un documental de investigación.Tiene algo de musical y social. Pero ¿Es verdad?
 
   Hay los que pretenden demostrar algo como los de Michael Moore que armó la revolución con Bowling for Columbine, donde se acerca al realismo social, la delincuencia, la pobreza…
 

 
 
   “No os perdáis El Desencanto”. Acabas pensando si es real o está manipulado.Antes las cosas se hacían con más calma. Hoy las productoras con dinero no te permiten hacer eso.“Conocí a la familia y me daban un miedo que me cagaba”. Hacían bromas macabras.“A mi padre le sacaron una pistola.La madre, Felicidad,tenía mirada de hielo”,pero nunca se desmoronaba;asumía el estado psicológico de sus hijos.“Michi Panero,que iba siempre encorvado,murió muy joven”.


   Ella misma también se puso manos a la obra. Montó un documental sobre la Roja donde aparece Iribar.No consiguió contactar con las estrellas de la selección pues“es casi imposible llegar a ellos”. Pero la forofa de la Real no logró mucho eco “como hicimos el ridículo en el Mundial”.

viernes, 15 de enero de 2016

Valle Inclán nas trincheiras



*Conferencia de Margarita Santos Zas
en Los Lunes del Ateneo de Santiago

A filóloga visitou os lugares de
destrución na primavera de 2014

*Versión reducida do artigo
publicada onte en El Faro de Vigo



   O día 5 cumpríronse oitenta anos do pasamento de Valle Inclán. En outubro fará un século e medio do seu nacemento.Por se fora pouco A Lámpara Maravillosa fai unha centuria. É unha novela que cultiva a cábala e a linguaxe exotérica e ocultista. Parece que tiña lido a Helena Blavatsky.

   Tamén hai cen anos da misiva do goberno francés que lle pide que fose correspondente na Gran Guerra.No seu pasaporte leíase “barba moi longa, ollos garzos,fáltalle o brazo esquerdo”.

   Valle tomara partido polos aliados desde 1915 tanto en privado como en público. Asinou o Manifesto en favor dos aliados que redactara Ramón Pérez de Ayala. Tamén figuraban outros pensadores como Pérez Galdós, Maeztu, Antonio Machado, Azorín, Manuel Azaña.

   Viaxa a París o 27 de abril de 1916. Non regresa ata dous meses máis tarde. Chegou a estación de Orsay e hospedouse na casa de Jacques Chaumié. A prensa gala prestaoulle moita atención pois xa era coñecido por ser traducido ó francés. Na capital visitou a Rodin e ó pintor Ignacio Zuloaga que tiña un estudo en París e era moi ben considerado polo escultor.Participou tamén na homenaxe que A Sorbona lle fixo a Rubén Darío que acababa de morrer.  O 2 de maio visita as fábricas de munición onde xa se incorporaban as mulleres ó traballo. O 4 escoitou a historia duns cadáveres alemáns que aboiaban no mar e chegaban á ribeira coa marea.

   Apareceu un caderno privado de notas de puño e letra do escritor.Dun formato dos que eran comúns nas vangardas. Escrito a pluma salvo seis páxinas a lapis. Con múltiples correccións e anotacións.  Emprega frases curtas, sobrias e lacónicas. Moitas veces ideas desposeídas de emoción. Nunha nota di “Soy de Pétain”. Ao ser maneto precisaba un apoio estable polo que seguro que escribía de noite ó chegar ós aloxamentos. Empeza de xeito vertical e cara atrás, logo segue na orde normal. Deixou dúas follas en branco no medio para que non converxan.

   A Casa da Prensa era a que organizaba as visitas dos xornalistas. O 5 de maio foi a fronte de guerra por primeira vez. Desde entón só facía viaxes intermitentes a París.Diríxese ás cercanías de Belfort. Acompáñano Chaumié, Pierre Lalo e outro oficial francés.Van bordeando os Vosgos.  Estaban na longa fase de trincheiras ou posición na que apenas había cambios. Os avións deixan de actuar para recoñecelo terreo para convertirse nunha arma letal. Voan globos e cepelíns. Tamén serán determinantes os lanzachamas e os primeiros tanques e bombas químicas.

   O 6 de maio saen ás cinco da mañá para Alsacia. Visitan lugares como Lure ou Thann. Tamén o pobo en ruínas de Metzeral.  “Diviso la plana verde de Alsacia. Ahora está calva como si hubiese pasado el hacha de un leñador”. Queda impresionado polas angostas trincheiras.“Fosas embarradas cubiertas de ramaje. Veinte pasos más lejos comienzan las alambradas. Están llenas del olor de los muertos. Frío y pavoroso”.  As dos alemáns eran máis inexpugnables pois eran de formigón armado. Destrúen Reims, cídade símbolo para os franceses. A catedral desfeita. “Las gárgolas rotas. Vidrieras no queda ninguna”.


   Valle asociaba os franceses coa civilización e ós alemáns coa barbarie. Así, tenta mostrar a vida. “Los niños vuelven a las escolas. Todos se aplican en sus tareas con normalidad.”
 
 
   Do 18 ó 21 de maio visita Salon.”Me despierta una detonación. Es la una de la mañana”. Pérez de Ayala constatou algo semellante na fronte de Italia. A maioría dos pilotos eran mozos de non máis de vintetrés anos cun status especial que non duraban máis dun ano. Quedou aflixido ó contemplar os seus cadáveres “Cuerpos desechos de dos aviadores. Las ropas chamuscadas. Se les cava allí mismo la sepultura.”  O 19 déixanlle voar sobre as trincheiras alemanas nun avión militar. Unha visión astral. Sinte o vento na cara. Medo non transmite.

   Todas esas vivencias publicáronse por entregas en El Imparcial. Ó regreso a España saiu La Media Noche.Non fai una reproducción ideal do que viviu senón unha abstracción.Algunha das recreacións refírese a Arrás ou ó Mar do Norte onde sabemos que non estivo;aí basaríase no que lle contaron.O libro é como un mosaico de pequenas teselas que abarca só doce horas.    

domingo, 10 de enero de 2016

Jesús Miguel de Toro Santos



*Suso de Toro celebra o seu sesenta aniversario



   “Nacín un dez de xaneiro do 56 como Muñoz Molina”. Ó principio lles fixo gracia a ambos e logo xurdiron as diferenzas. De cativo lle impactou o crime do zapateiro da Rúa Nova.

   “O meu folklore familiar era froito do desarraigo. Tiña vocación de éxito”.Fillo de emigrantes. O pai veu dunha aldea de Zamora. Un home de dereitas que traballara para o exército. “A linguaxe  na casa era cuartelaría. Eramos todos homes”.A nai criou seis fillos. Era moi protectora;“preocupada porque non lle saira un fillo mariquita”. Os irmáns son médicos. “Cultivan a brutalidade”.

   “Crieime nas tabernas. Flotando entre moita xente distinta con historias fragmentadas”. Puro guión. Pois a traxedia non xermola nun mundo urbano contemporáneo. Soe darse no rural, nunha comunidade onde a xente se coñece. Nas obras clásicas o coro é o que di “xa se vía vir”. Se ocorre unha desgracia nun piso de moitos andares o morto é anónimo. Está desarraigado.

   Tiña boa puntería como cazador. O seu mentor fíxolle un rito iniciático untándolle a cara de sangue. “Cazadores e troiteiros pensan todo o ano no obxectivo aínda que non sexa tempada”.

   “Fun sindicalista, estiven en piquetes, toda a miña vida foi épica”. Por escribir en galego exixíanlle compromiso. “Eu non soporto o rollo pijo del telón de grelos e o de levar boina”.

   Aínda que nunca a estudiou, sempre lle prestou a música. A hortera. Creedence Clearwater Revival por exemplo. Tivo un grupo de música nos oitenta. Suso y los Multiusos.

   “O meu avó cando ía pola aldea collía todo do chan”. Quizais aquel aramio logo lle serviría para arranxar algo. Así somos os escritores. Non debemos tirar nada.  Pero “chega o momento en que te falta o rigor e a enerxía física para facer obras que fixeches hai quince o vinte anos”.

   Recurrimos á humildade como escudo. “Todos buscamos a protección ante as envexas dos demais e ante o mal de ollo”.“Se son listo para que o vou a disimular. Antes non era así pero cheguei a unha idade na que me da igual”. “Un faise repugnante cos anos. Pásanos a todos.”


   “Cando me seco coa toalla non me acaricio. Me golpeo. ¿Por qué o fago así?”.“Caeme o pelo.  Xa non mexo coma antes; antes o facía contra a parede e salpicábame. Agora vou a saltar dun penedo e miro ben o que hai abaixo. Pero estou máis reconciliado coa miña vida”.

viernes, 8 de enero de 2016

El Levantamiento de Varsovia

La versión de la historia que nos cuenta el Museo del Alzamiento
(Inaugurado a los 60 años del acontecimiento)


   Varsovia es un milagro.  Ya había sido destruida en septiembre del 39 y durante la sofocación del guetto. En julio del 44 empieza la evacuación alemana, cuya fortaleza en la contienda venía ya de capa caída. La hora W son las cinco p.m. del martes uno de agosto. Comienza la euforia. La idea era que el levantamiento durara apenas unos días pero se prolongará sesenta y tres. Entre los insurrectos hay sacerdotes. También foráneos. Muchos eslovacos y húngaros y algún desertor de los alemanes.  Aún con bajas consiguen tres cuartas partes de la capital, entre ellas la ciudad vieja. Los alemanes conservan puntos estratégicos: puentes, estaciones de ferrocarril, aeropuertos y cuarteles.

   El 3 de agosto Churchill ordenó el abastecimiento por vía aérea de alimentos, armas y vendas. Era peligroso acercarse a Varsovia por aire porque los alemanes podían destruirlos.  Del cuatro de agosto a septiembre vinieron más de un centenar de aviones. Lanzaban desde poca altura pero sin paracaídas y mucho material se rompe. La gran mayoría de los paquetes lanzados caen en manos enemigas. Stalin no dejará sus pistas de aterrizaje hasta el 13 de septiembre. Los insurrectos pensaban que los rusos estarían de su lado. No sabían que en la Conferencia secreta de Teherán, de diciembre del 43,el soviético se asegurara futuros beneficios en Polonia.

   Otra demostración de que los soviéticos iban a luchar contra la independencia polaca está en Lublin, al sureste de Polonia. Desde el levantamiento empieza a mandar allí un gobierno ilegal dependiente de los rusos que durará hasta diciembre del 44. Son comunistas y reaccionarios y luchan contra los ejércitos patrióticos.     
 
 


   Heinrich Himmler quería matar a todos los prisioneros para dar un ejemplo aterrador. Hubo ejecuciones civiles en el Barrio de Woda desde el 5 de agosto, el Sábado Negro, con violaciones y saqueos. Incluso ejecutaban en los hospitales. Y los colocan de escudos vivientes haciéndolos caminar delante de sus tanques.



   La gente almacena en casa reservas de comida y agua. Pero pronto escasearán. Toman sopa de cebada, que acarreaba que escupiesen la cáscara al comer. Tienen que comprar armas, robárselas al enemigo o recibirlas de los aviones de los aliados. Construyen barricadas. 

   Todos los edificios se destruyen. El ejército patriótico (AK) salva el cerco a través del alcantarillado, que fuera diseñado en el XIX. Eran unos dos kilómetros de largo. Caminan sobre desperdicios tóxicos. Muchos mueren. Apenas llegan 800 exhaustos.Esos canales facilitan el suministro de alimentos.Había “chicas de transmisión”y varones mensajeros apodados “ratas de alcantarilla”. Pero desde mediados de agosto los alemanes empiezan a destruir y gasificar estos canales.

   En cuanto a la prensa, Los alemanes  utilizan muchos textos en polaco como propaganda. Desaparecen las revistas polacas independientes; sólo quedan las clandestinas, que hacen hincapié en los crímenes cometidos por los alemanes. Entre ellas Piedras para las barricadas.

   Hay vida cultural en los días de insurrección; florece la poesía, hay conciertos, teatrillo de marionetas. El cine Palladium proyectaba crónicas patrióticas como Varsovia lucha. La segunda semana de agosto se inicia la programación de dos emisoras de radio. Pero la red telefónica ha de ser continuamente reparada. La comunicación por radio se mantiene gracias a una emisora en Gran Bretaña.La canción del movimiento es Compañeros, clavad las bayonetas. Su autora posó para que se hiciese la estatua de La Sirenita que hay junto al Vístula.

   En septiembre los alemanes atacan los barrios más cercanos al río. Los polacos esperaban ayuda del este.   Acaban enterrando cuerpos junto a escombros . Muchos se envuelven en sábanas y se identifican con su nombre en una botella. Hay miedo a epidemias.

   Tras la capitulación los alemanes siguen saqueando, incluso las farolas. Una destrucción sistemática del patrimonio cultural. La ciudad queda sometida a humeantes escombros. Muchos palacios, bibliotecas y conventos quedan en ruinas. En octubre los insurrectos deben irse de la ciudad en destacamentos. Van a campos de prisioneros, a hacer trabajos forzados o a campos de concentración.  Los llevan en vagones de ganado.   Hay algunos judíos, apodados Robinsones, que se niegan a abandonar Varsovia. Se esconden en la ciudad hasta la llegada de los rusos en enero del 45. Como en El Pianista de Polanski.

   La nochebuena famélica del 44 es la única que Varsovia no celebra. Muchos siguen sin noticia de sus familiares.   Los comunistas que ahora mandan en la ciudad tratan como criminales a los insurrectos que lucharan por Varsovia.  Dieciséis jefes de la Resistencia Polaca son juzgados. Quieren dejarlos en ridículo. La propaganda comunista les acusa en falso de colaborar con los alemanes. Algunos serán encarcelados para siempre, otros mueren torturados.

miércoles, 6 de enero de 2016

A biblioteca de Suso de Toro

*O escritor santiagués fala dos seus autores de cabeceira.


   “Clarice Lispector, a Biblia e Faulkner eran libros que tiña presente cando escribía nos 90”. As Sagradas Escrituras “as teño en inglés, galego e portugués”. “Fáiseme duro ler un libro enteiro de Lispector pero encántame como emprega a palabra para trascender á realidade”. “Adoro a Walter Benjamin”.No seu ensayo El Narrador conta algo que merece ser escoitado. “Cando tiña dezaoito anos fun epígono de Beckett”. Suso tamén emprega esa voz que fala e non actúa. El Quijote está cheo de dor,feridas e crueldade.É grotesco porque Cervantes pretende facer rir. 

   Honoré de Balzac reconstruiu sectores da sociedade de París do seu tempo. Imitouno Pérez Galdós. Fala dun mundo delirante na corte de Madrid a finais do XIX e principios do XX.

   John dos Passos, cercano ó Partido Comunista, describiu o ambiente épico do transbordador  Manhatan Transfer para retratar o ambiente de Nova York.“ John Steinbeck achegouse ás lendas do rei Arturo. Conservou a elegancia e así é máis facer de ler para os seus contemporáneos”.

   Fálase pouco de El cuarteto de Alejandría de Lawrence Durrell. É unha fantástica novela para analizar os puntos de vista e as relación amorosas entre personaxes con moita consistencia.

   Juan Benet creou un territorio, “Región”,que se asocia a León. “Era clasista, moito máis cunha pose dandy”.Javier Marías consideráse discípulo de Benet pola intención de escribir alta literatura. Nos seus últimos libros é deliberadamente proustiano. “É un niño pijo de Madrid, cidade bastante inculta donde hai algúns círculos ilustrados”. O que lle preocupa é o estilo. Un crítico alemán, Ranicki, dixo no seu programa televisivo que lle gustaba Corazón tan Blanco e os alemáns, que son ghiadiños, foron a compralo en masa”. Os artigos de Marías reflexan un mundo pequeno burgués. “É como un prato francés de carne con pouca chicha e decorado con moitas flores”. Reivindica a súa orixe ilustrada e despreza constantemente á xente común.

   “Patricia Highmist ten a humildade anglosaxona que todo escritor debía ter”. Foi unha magnífica escritora de xénero, o suspense. “Crea personaxes ben construidos, case sempre solitarios e atrapados, tramas eficaces e narra ben as historias”. La Celda de Cristal é unha obra maestra.



   Carlos Castaneda tivo moita sona nos sesenta e principio dos setenta. “Pero eu non sigo modas”.É un peruano que se creou un personaxe que estaba en contacto co pellote e as setas alucinóxenas en California. “É unha refencia new age”.Escribiu Viaje a Ixtlán, bo libro para ver como se construe un héroe. “Sempre ten que ter unha tarefa senón quedaría ó quente na casa”.


   É difícil introducir o máxico na realidade. “Macombo de García Márquez parécenos máis fantástico desde a nosa vida en Europa Occidental”.O mesmo nos ocorre coa imaxenería  xaponesa. “Cortázar, escritor moi parisino, é debedor do dadaísmo e utiliza xogos mecánicos que veñen dese mundo”. “Borges é un escritor frío salvo cando fala dos gauchos que son moi de navalla”.

   “Cela é unha figura detestable en moitos sentidos. A súa primeira obra ata Oficio de Tinieblas é magnífica.” Don Camilo dicía que novela é calquera cousa que ti chames novela.

   Hai fusión entre a obra e a persoa de Miguel Anxo Murado. É todo moi personal. Os seus libros son continuidade del. Tamén “ Thomas Mann soe ocultarse detrás dos seus libros”.

   “Ken Follet é unha empresa”. Seguro que ten un equipo que lle busca documentación que logo el interpreta. “É un proletario da narración; pero é moi evidente e non sorprende”.

lunes, 4 de enero de 2016

Postais de Compostela

Exposición Unha ollada ao pasado.
Colección de Uxío de la Riva na Casa do Cabido

*Artículo publicado en El Faro de Vigo (9-1-2016)


   A estreita Casa do Cabido agocha un tesouro.Cos mapas xa case indescifrables. Uxío de la Riva Pol naceu na rúa Nova o ano da Guerra. Tiña antepasados cameros.Pero era tan picheleiro que participa como extra na película La Casa de la Troya.Aficionouse á colección de cartóns postais. Algúns deles os mercou en Madrid, A Coruña ou Bilbao. Eran máis dun milleiro as que donou ao Museo do Pobo Galego no 88. Na colección incluso hai uns curiosos selos. Finou hai dez anos.

   Lembramos unha Compostela máis pausada. Nun tempo xeórxico. De carballos,roseiras e eucaliptos. Un pasado de ramplas onde hoxe hai escareiras.   Na Catedral estaba a lanterna da capela da Comunión. No Obradoiro, que un día foi Praza Alfonso XII, o Colexio de San Xerome funcionaba como“Escuela Normal de Magisterio”ata que nos anos oitenta acolleu o Rectorado. Os alabardeiros facían garda no Hospital Real. O Consistorio neoclásico exerce a actual función desde 1784 donde antes estivera a Casa dos Churruchaos. O arzobispo Bartolomé Rajoy y Losada fundou a obra.

   En Praterías sempre houbo establecementos que facían reproduccións arxénteas, como ocorría noutras cidades como Milán ou Colonia.  A praza donde destaca a fonte dos catro tritóns e a estatua da relixión durante un tempo chamouse Martín de Herrera na honra dun cardenal. No 1936 derrúbanse as Casas de Espinosa para erguer nese solar o Antigo Banco de España.

   A fermosa Quintana estaba arborizada.A Casa da Parra non tiña o piso superior da balaustrada. Xunto ao Seminario Maior existía a pequena fonte de San Xoan. O rostro da Fonte de Marte do Toural semellaba o do xeneral Quiroga. Foi retirada en 1948 e substituida polo xarrón actual. O monumento de Asorey en San Francisco remóntase a 1930. Na Porta do Camiño estaba a antiga Alfóndiga.


   Onde hoxe está o céntrico Hotel Compostela estivo a casa da Inquisición desde 1729 ata que se derrubou en 1913.  Logo tamén foi Garaxe “La Unión” e Teatro Royalty. Fronte a esquina do Derby, estaba o Petit Christian Hotel. A xoia da Praza de Galicia, daquela alcumada como Praza Pablo Iglesias,  era o Edificio Castromil. Remátase en 1926 por iniciativa do arquitecto Rafael González Villar. O seu polémico derribo foi en 1974. Unha calamidade.

  A Avenida de Juan Carlos I partía dunha fonte e chamábase Martínez Anido,que fora ministro nas dúas dictaduras. No curruncho de Carreira do Conde demoliuse o mítico Santatorio Baltar.

   O Hospital de Nosa Señora da Piedade, coñecido coma o Asilo de Carretas, levantouno Xesús  López de Rego na segunda década do XX. Agora cobrou vida a nova sede de Acollida ó Peregrino. O mesmo arquitecto construiu o edificio modernista da Finca de Espiño entre 1910 e 1915. Acondicionaron os xardíns pero o pazo neogótico segue ruinoso. Unha mágoa. Onde hoxe está o complexo deportivo construen o Cuartel de Santa Isabel na segunda metade do XVIII. É demolido en 1973.

   A estatua de Ventura Figueroa, impulsor da Universidade, despediuse da Alameda e paseou ata o Campus Vida. O Grupo Escultórico “Minerva e os Xenios”de José Ferreiro estaba no edificio da Universidade; logo foi o claustro de San Clemente e finalmente á Facultade de Química.

   Fóra do centro tamén houbo modificacións.A Escola de veterinaria é o Parlamento. Os edificios administrativos da Xunta foran Escola de Sordomudos e Hospital Militar. O psiquiátrico de Conxo érguese onde houbera un Convento. Os pavillóns se construen na última década do XIX.